Yedi bentlik murabba, sevgilinin ilgisizliği karşısında âşığın perişanlığını anlatır; her bent “Gözüm cânım efendim…” nakaratıyla doğrudan yakarışa bağlanır.
Metin notu: Aşağıdaki tam metin, Abdülhakim Kılınç’ın 33 yazmayı karşılaştırarak hazırladığı 2025 tarihli Fuzûlî Dîvânı: Tenkitli Metin neşrindeki 11 numaralı murabba esas alınarak web için Latin harflerinde okunaklılaştırılmıştır. Beyit ve bent sırası korunmuş, şiir kısaltılmamıştır.
Perîşân Hâlin Oldum (Gözüm Cânım Efendim) Tam Metni
Perîşân-hâlün oldum sormadun hâl-i perîşânum
Gamundan derde düşdüm kılmadun tedbîr-i dermânum
Ne dersen rûzgârum beyle mi geçsün güzel hanum
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Esîr-i dâm-ı ’ışkun olalı senden vefâ görmen
Seni her kanda görsem ehl-i derde âşnâ görmen
Vefâ vü âşnâlıg resmini senden revâ görmen
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Deger her dem vefâsuz çarh yayından mana bin oh
Kime şerh eyleyem kim mihnet ü endûh u derdüm çoh
Sana kaldı mürüvvet senden özge hîç kimsem yoh
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Gözümden dem-be-dem bagrum ezüp yaşum gibi getme
Seni terk etmezem çün men meni sen dahı terk etme
İyen hem zâlim olma men gibi mazlûmı incitme
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Katı gönlün neden bu zulm ile bî-dâda râgıbdur
Güzeller san’atı olmaz cefâ senden ne vâcibdür
Senün tek nâzenîne nâzenîn işler münâsibdür
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Nazar kılmazsan ehl-i derd gözden ahıdan seyle
Yamanlıgdur işün ’uşşâk ilen yahşı mıdur beyle
Gel Allâhı seversen bendene cevr etme lutf eyle
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Fużûlî şîve-yi ihsânun ister bir gedâyündür
Dirildükçe seg-i kûyun ölende hâk-i pâyündür
Gerek öldür gerek koy hükm hükmün re’y re’yündür
Gözüm cânum efendüm sevdügüm devletlü sultânum
Fuzûlî
Perîşân Hâlin Oldum (Gözüm Cânım Efendim) Şiirinin Konusu
Yedi bentlik murabba, sevgilinin ilgisizliği karşısında âşığın perişanlığını anlatır; her bent “Gözüm cânım efendim…” nakaratıyla doğrudan yakarışa bağlanır. Şiirin temel konusu yakınma, sadakat ve merhamet ekseninde gelişir. Lirik ben, sevgiliyle arasındaki mesafeyi doğrudan olay anlatımıyla değil, klasik şiirin ortak söz varlığını kişisel bir ses düzenine dönüştürerek ifade eder.
Şiirin Özeti ve Anlamı
Tekrarlanan nakarat yalnız bir sevgi sözü değildir; sitem ile teslimiyeti aynı ses içinde tutarak şiirin duygusal gerilimini büyütür. Beyitler bağımsız birer düşünce birimi gibi okunabilse de redif, kafiye ve tekrar eden imgeler bütünü birbirine bağlar. Bu nedenle şiirin anlamı yalnız ilk beyitteki açık siteme veya son beyitteki mahlas kullanımına indirgenmemelidir.
Âşık, sevgilinin ilgisizliği karşısında kendisini güçsüz gösterirken sözü üzerindeki hâkimiyetini korur. Acı, şiirde edilgen bir yakınma olmaktan çıkar; imge, ses ve karşıtlık yoluyla estetik bir düzene dönüşür. Fuzûlî’nin aşk dili beşerî ve tasavvufî çağrışımlara aynı anda açık olduğu için tek bir alegorik karşılık zorunlu değildir.
Biçim, Dil ve Üslup
Metin bir murabbadir. Yedi bentte dört dizelik yapı ve her bendin sonunda yinelenen nakarat, duyguyu aşamalı biçimde yoğunlaştırır. Aruz ritmi; uzun ünlüler, tamlamalar ve ses tekrarlarıyla birlikte işler.
Öne çıkan imge alanı dert, gözyaşı, felek, bendelik ve nakarat çevresinde kurulur. Bu unsurlar yalnız süs değildir: âşığın bedensel hâli, zaman algısı ve sevgili karşısındaki konumu imge düzeni sayesinde görünür olur. Soru, hitap ve karşıtlıklar söyleyişi konuşmaya yaklaştırırken klasik mazmunlar şiire çok katmanlılık kazandırır.
Başlıca Temalar
- Yakınma, Sadakat Ve Merhamet: Lirik benin temel çatışmasını ve şiirdeki duygu hareketini belirler.
- Söz ve kader: Âşığın yaşadığı durum, şiir söyleme eylemiyle kayda geçirilir ve anlam kazanır.
- Çok anlamlı aşk: Sevgili hem somut bir muhatap hem de erişilmesi güç idealin taşıyıcısı olarak okunabilir.
Metin Nasıl Okunmalı?
Önce her beyitte konuşanın kime seslendiğini ve hangi imgenin öne çıktığını belirleyin. Ardından redif veya nakaratın aynı sözü her dönüşte nasıl başka bir duyguya taşıdığına bakın. “Aşk”ı yalnız biyografik itiraf ya da yalnız tasavvufî şifre saymak yerine, iki yorumun metindeki kanıtlarını ayrı ayrı değerlendirin.
Tenkitli metindeki tarihî söyleyişler günümüz Türkçesinden farklıdır. “Kûy” sevgilinin mahallesi, “gam” keder, “cevr” eziyet, “dîde” göz, “bâd-ı sabâ” sabah yeli anlam alanına girer. Okunaklılaştırma bir sadeleştirme değildir; kelimelerin tarihî yapısı ve beyit sırası korunmuştur.
Sık Sorulan Sorular
Perîşân Hâlin Oldum (Gözüm Cânım Efendim) kimin şiiridir?
Şiir, 16. yüzyıl klasik Türk edebiyatının büyük şairlerinden Fuzûlî’ye aittir.
Şiir tam metin midir?
Evet. Buradaki metin, belirtilen tenkitli neşirdeki 11 numaralı murabbain bütün beyit veya bentlerini içerir; kısaltma yapılmamıştır.
Şiirin ana teması nedir?
Şiirin merkezinde yakınma, sadakat ve merhamet bulunur; bu tema ses, tekrar ve dert, gözyaşı, felek, bendelik ve nakarat imgeleriyle geliştirilir.