Jorge Luis Borges’in Ficciones kitabı, gerçek kitaplarla hayalî kaynakları, felsefi düşünce deneyleriyle polisiye düzenekleri ve tarihsel belgelerle fantastik dünyaları bir araya getiren temel modern öykü seçkisidir. İlk kez 1944’te yayımlanan eser; sonsuz kitaplıklar, çatallanan zamanlar, düş içinde yaratılan insanlar ve başka bir yazarın metnini kelimesi kelimesine yeniden kuran Pierre Menard gibi unutulmaz fikirlerle kurmacanın sınırlarını değiştirir.
Ficciones Hakkında Kısa Bilgi
| Yazar | Jorge Luis Borges |
|---|---|
| Özgün adı | Ficciones |
| Alt başlık | Hayaller ve Hikâyeler |
| İlk yayın | 1944 |
| Tür | Öykü kitabı |
| Türkçe çevirmenler | Tomris Uyar ve Fatih Özgüven |
| Temel izlekler | Sonsuzluk, labirent, zaman, kimlik, düş, kitap ve yazarlık |
Ficciones Kitabının Yapısı
Ficciones bağımsız öykülerden oluşur; ancak kitaplık, labirent, ayna, çift, sonsuz tekrar ve hayalî metin motifleri anlatıları birbirine bağlar. Seçki, Çatallanan Yollar Bahçesi ve Artificios başlıklı iki ana bölümün zaman içinde genişlemesiyle bugünkü biçimine ulaşmıştır.
İletişim Yayınları eseri Borges okumaya başlamak için en iyi kitaplardan biri olarak tanımlar. Bunun nedeni öykülerin kısa olmasına rağmen yazarın temel yöntemlerini yoğun biçimde içermesidir. Her metin yüzlerce sayfalık hayalî tarih veya felsefe kitabının özeti gibi çalışabilir.
Tlön, Uqbar, Orbis Tertius
Öykü, bir ansiklopedide Uqbar adlı belirsiz ülkeye ilişkin madde bulunmasıyla başlar. Araştırma ilerledikçe Tlön adlı bütün bir dünyanın dilleri, felsefeleri, matematiği ve kültürü ortaya çıkar. Bu dünya önce gizli bir bilginler topluluğunun kurduğu kurmaca iken belgeler ve nesneler aracılığıyla gerçek dünyayı dönüştürmeye başlar.
Tlön, düşünsel sistemlerin yalnız gerçeği açıklamadığını, zamanla gerçeğin yerine geçebildiğini gösterir. Düzenli ve büyüleyici kurmaca, karmaşık dünyadan daha çekici görünür. İnsanlar Tlön’ün dil ve tarihini benimsedikçe mevcut kültür silinir.
Pierre Menard, Quijote’nin Yazarı
Hayalî Fransız yazar Pierre Menard, Cervantes’in Don Quijote’sini kopyalamak istemez; kendi yaşamı ve çağından hareketle aynı cümlelere ulaşmayı amaçlar. Ortaya çıkan metin kelimesi kelimesine aynı olsa da eleştirmen onu farklı tarihsel bağlam nedeniyle başka anlamlarla okur.
Öykü yazarlık, özgünlük ve yorum kavramlarını kökten sarsar. Bir metnin anlamı yalnız sözcüklerinde değildir; yazar adı, yayın tarihi ve okurun beklentisi de anlam üretir. Borges akademik eleştiri dilini parodiye dönüştürürken modern okur kuramlarını önceden sezdirir.
Dairesel Harabeler
Bir adam, düşünde başka bir insan yaratmak amacıyla harabelere gelir. Uzun ve disiplinli çabanın sonunda düş kişisine beden ve gerçeklik kazandırır. Yaratılan insan kendisinin düş ürünü olduğunu bilmeden dünyaya gönderilir.
Finalde yaratıcı, ateşin kendisini yakmadığını fark eder ve onun da başka birinin düşü olduğunu anlar. Yaratıcı ile yaratılan arasındaki hiyerarşi sonsuz gerilemeye dönüşür. Gerçeklik, dışarıdan güvence alan sağlam katman değil, başka bir düşün içinde kurulmuş olabilir.
Babil Piyangosu
Babil’de başlayan piyango önce para ödülleri verir; sonra cezaları, toplumsal rolleri ve hayatın bütün olaylarını belirleyen gizli bir sisteme dönüşür. Şirket’in gerçekten var olup olmadığı ve her olayın çekiliş sonucu olup olmadığı belirsizleşir.
Rastlantı kurumsallaştığında kader ile yönetim birbirine karışır. İnsanlar özgür iradeyle mi hareket eder, gizli çekilişin buyruğunu mu uygular, bilinmez. Öykü bürokrasinin görünmez gücünü oyun ve komplo biçiminde gösterir.
Babil Kitaplığı
Evren, altıgen odalardan oluşan sonsuz veya ölçülemez büyüklükte bir kitaplık olarak tasarlanır. Kitaplarda belirli alfabenin bütün olası birleşimleri bulunur. Bu nedenle gerçek tarihler, yanlış tarihler, gelecek kehanetleri ve anlamsız harf dizileri aynı yerde mevcuttur.
Bütün cevapların kitaplıkta bulunması insanı bilgili yapmaz. Doğru metni yanlışlardan ayıracak ölçüt yoksa sınırsız bilgi pratik cehalete dönüşür. Kitaplık sakinleri katalog, kurtarıcı kitap veya kendi hayatlarının açıklamasını ararken mezhepler ve şiddet üretir.
Çatallanan Yollar Bahçesi
Birinci Dünya Savaşı sırasında Alman hesabına çalışan Çinli casus Yu Tsun, İngiliz takipçisinden kaçarken atası Ts’ui Pên’in gizemli mirasını çözebilecek Stephen Albert’a ulaşır. Atanın hem roman yazdığı hem labirent kurduğu söylenmiştir; Albert ikisinin aynı eser olduğunu açıklar.
Labirent mekânda değil zamandadır. Her karar noktasında farklı gelecekler gerçekleşir ve yollar yeniden birleşebilir. Yu Tsun görevini yerine getirmek için Albert’ı öldürür; özel yakınlık ile tarihsel zorunluluk aynı anda var olur. Polisiye gerilim, zaman felsefesine dönüşür.
Bellek Funes
Ireneo Funes geçirdiği kazadan sonra gördüğü her ayrıntıyı kusursuz biçimde hatırlar. Her yaprak, her bulut ve her an onun zihninde benzersizdir. İlk bakışta olağanüstü yetenek görünen bu bellek, soyut düşünmeyi neredeyse imkânsızlaştırır.
Düşünmek farklı örnekleri ortak kavram altında birleştirmeyi gerektirir. Funes hiçbir ayrıntıyı unutmadığı için iki an arasındaki benzerliği kurmakta zorlanır. Borges unutmanın düşüncenin kusuru değil, zorunlu koşulu olabileceğini gösterir.
Kılıcın İzi
Yüzünde yara izi taşıyan bir adam, ihanet eden başka bir kişinin öyküsünü anlatır. Anlatının sonunda hain olarak tanımladığı kişinin kendisi olduğu ortaya çıkar. Üçüncü kişiyle kurduğu mesafe, suçunu itiraf edebilmek için geliştirdiği dolaylı yoldur.
Kimlik anlatım zamiriyle bölünür. İnsan kendisini kahraman veya kurban gibi anlatabilir; utanç verici benliğini ötekine dönüştürebilir. Final sürprizi yalnız olay bilgisini değiştirmez, önceki bütün ahlaki yargıları anlatıcıya geri yöneltir.
Hain ve Kahraman Teması
Borges’in tarihsel komplo öykülerinden biri, kahraman ilan edilen kişinin aslında hain olduğu; fakat ölümünün toplum için etkili bir tiyatroya dönüştürüldüğü ihtimalini işler. Shakespeare ve tarihsel devrim anlatıları aynı plana katılır.
Toplum geçmişi çıplak gerçeklerle değil, işe yarayan sembollerle hatırlar. Hainin kahraman rolünde ölmesi siyasi birliği koruyabilir. Öykü tarih yazımının sahneleme, alıntı ve seçme süreçlerinden bağımsız olmadığını düşündürür.
Ölüm ve Pusula
Dedektif Erik Lönnrot, bir dizi cinayetin dinî ve geometrik düzen izlediğine inanır. Rakibi Red Scharlach, dedektifin soyut düzen tutkusunu kullanarak onu hazırladığı labirentin son noktasına çeker. Akıl yürütme çözüm değil, tuzak olur.
Klasik polisiye, doğru örüntüyü bulan zekâyı ödüllendirir. Borges ise dünyanın her zaman en estetik açıklamaya uymadığını gösterir. Lönnrot rastlantısal gerçeği küçümseyip kusursuz düzen aradığı için yenilir.
Gizli Mucize
İdam edilmek üzere olan yazar Jaromir Hladík, tamamlayamadığı oyununu zihninde bitirebilmek için zaman ister. Kurşunların ateşlendiği anda dış dünya bir yıl boyunca donar; yalnız onun bilinci çalışır. Hladík eserini zihninde tamamladığında zaman yeniden hareket eder.
Mucize kamusal kanıt bırakmaz. Dışarıdan bakıldığında idam kesintisiz gerçekleşmiştir. Sanatsal tamamlanma yalnız yazarın bilincinde var olur. Borges yaratının değerini yayın ve tanınmadan ayırarak içsel kusursuzluk sorununu açar.
Yahuda’nın Üç Değişkesi
Hayalî teolog Nils Runeberg, Yahuda’nın ihanetine ilişkin giderek daha radikal yorumlar geliştirir. İhanetin kurbanlık, ilahî plan ve alçalma açısından zorunlu olabileceğini savunur. Sonunda Tanrı’nın insanlaşmasının en uç biçimini Yahuda’da arar.
Öykü teolojik savı doğru ilan etmez; yorumun kendi mantığı içinde nasıl büyüyüp yorumcuyu yalnızlaştırdığını gösterir. Akademik dipnot ve kaynak biçimi, hayalî düşünce tarihine gerçeklik verir.
Güney
Juan Dahlmann hastane deneyiminin ardından ailesinin güneydeki çiftliğine doğru yolculuğa çıkar. Yolculuk modern şehirden Arjantin’in mitik taşrasına geçiş gibi ilerler. Bir kır kahvesinde bıçaklı çatışmaya davet edilir.
Öykünün sonunun gerçek mi, hastane yatağındaki ölüm düşü mü olduğu açık değildir. Dahlmann aşağılayıcı hastane ölümündense atalarının dünyasına uygun kahramanca sonu hayal ediyor olabilir. Borges iki gerçekliği aynı anda geçerli tutar.
Kitaplar ve Hayalî Yazarlar
Ficciones’te bazen olaydan çok var olmayan bir kitabın özeti veya hayalî yazarın bibliyografyası anlatılır. Bu yöntem, hiç yazılmamış yüzlerce sayfalık metni okurun zihninde oluşturur. Kısa öykü, başka türlerin maketi hâline gelir.
Gerçek yazar ve filozof adları hayalî kişilerle yan yana kullanılır. Okur kaynakların güvenilirliğini sorgular. Ansiklopedi veya eleştiri yazısının tarafsız biçimi, fantastik kurmacanın taşıyıcısına dönüşür.
Sonsuzluk ve Sınırsız Diziler
Babil Kitaplığı bütün olası kitapları, çatallanan bahçe bütün olası zamanları, Tlön ise bütün bir yapay dünyayı içerir. Sonsuzluk Borges’te uzak matematik kavramı değil, insan hayatını doğrudan etkileyen düzenektir.
Sınırsız seçenek özgürlük sağlamayabilir. Her olasılığın gerçekleştiği dünyada tek kararın anlamı azalır; her kitabın bulunduğu kitaplıkta doğru kitabı seçmek imkânsızlaşır. Sonsuz bolluk yeni tür yoksunluk üretir.
Ficciones ve Alef Arasındaki Bağ
Alef incelemesinde bütün mekânları içeren tek nokta merkezdedir. Ficciones’te aynı bütünlük arzusu kitaplık, ansiklopedi ve zaman labirenti biçimlerinde görülür. İki kitap da sonlu zihnin sonsuzu kavrama girişimini sınar.
Alef’in bazı öyküleri daha belirgin duygusal ve tarihsel anlatılar kurarken Ficciones çoğu zaman hayalî belge ve felsefi düzenek biçimini yoğunlaştırır. Birlikte okunduklarında Borges’in temel edebî evreni görünür olur.
Ficciones Nasıl Okunmalı?
- Her öykünün kurduğu temel düşünce deneyini bir cümleyle not edin.
- Gerçek ve hayalî kaynakların aynı üslupla sunulmasına dikkat edin.
- Kitaplık, labirent, ayna, çift ve sonsuz dizi motiflerini öyküler arasında karşılaştırın.
- Polisiye çözümün her zaman gerçeğe ulaştırmadığını göz önünde bulundurun.
- Öyküleri yeniden okuyarak final bilgisinin başlangıçtaki ayrıntıları nasıl değiştirdiğini inceleyin.
Eleştirel Değerlendirme
Ficciones’in en güçlü yanı, kısa öyküyü felsefi deneme, sahte akademik makale, polisiye ve fantastik anlatı ile birleştirmesidir. Borges birkaç sayfada bütün bir uygarlık veya sonsuz evren hissi yaratır. Kurmaca biçiminin kendisini öykünün konusu hâline getirir.
Bu yoğunluk bazı okurlara duygusal mesafe ve bilgi gösterisi gibi gelebilir. Ancak Funes’in sıkışmış belleği, Hladík’in son arzusu ve Dahlmann’ın ölüm seçimi fikirlerin insani bedelini gösterir. Kitap, düşünce ile hikâyeyi birbirinden ayırmaz.
Sık Sorulan Sorular
Ficciones ne demek?
İspanyolca başlık “kurmacalar” anlamına gelir. Türkçe baskıda Hayaller ve Hikâyeler alt başlığı da kullanılmıştır.
Ficciones roman mı?
Hayır. Birbirinden bağımsız, ortak motif ve felsefi sorunlarla bağlantılı kısa öykülerden oluşur.
Ficciones’e hangi öyküyle başlanmalı?
Borges’in yöntemini görmek için Babil Kitaplığı, Çatallanan Yollar Bahçesi veya Pierre Menard iyi başlangıçlardır. Kitap sırasıyla okumaya da uygundur.
Ficciones’in ana teması nedir?
Sonsuzluk, zaman, kimlik, bellek, kitaplar ve gerçekliğin anlatılar tarafından kurulması seçkinin temel temalarıdır.