İki Çapkın, James Joyce’un Corley ile Lenehan adlı iki erkeğin bir hizmetçi kadının emeğini ve duygularını paraya çevirmesini Dublin sokaklarındaki tek akşamda anlattığı kısa öyküdür. Corley kadınla buluşurken Lenehan şehirde dolaşır, yoksulluğunu ve geleceğini düşünür. Finalde Corley’nin avucunda gösterdiği altın para, romantik yakınlığın ekonomik sömürüye dönüştüğünü açığa çıkarır.
İki Çapkın öyküsünün konusu
Corley ile Lenehan bir pazar akşamı Dublin sokaklarında yürür. Corley, bir evde çalışan genç hizmetçi kadınla kurduğu ilişkiyi anlatır. Kadının kendisine hediyeler ve para sağladığını söyler; evlenme niyeti taşımadan onun bağlılığından yararlanır.
Lenehan, Corley’nin o geceki planının başarılı olup olmayacağını tekrar tekrar sorar. İki adam kadının buluşmaya gelmesini bekler. Kadın göründüğünde Lenehan onu uzaktan inceler; Corley ile birlikte yürüyüşe çıkmalarını takip ettikten sonra yalnız kalır.
Lenehan belirlenen saate kadar Dublin’de amaçsızca dolaşır. Arkadaşlarıyla kısa konuşmalar yapar, yorgunluk ve açlık hisseder. Ucuz bir yerde bezelye yemeği yiyip zencefilli içecek içerken kendi düzensiz hayatını düşünür; sıcak bir ev ve güvenilir ilişki özlediğini kabul eder.
Gece sonunda Corley ile kadını yeniden görür. Kadın çalıştığı eve alt girişten girer, sonra ön kapıdan çıkar ve Corley’ye bir şey verir. Lenehan merakla arkadaşına yetişir. Corley konuşmadan avucunu açar ve küçük altın parayı gösterir.
Paranın kadının kendi kazancından mı geldiği, evden mi alındığı veya Corley’nin onu nasıl ikna ettiği kesin açıklanmaz. Kesin olan, iki erkeğin kadının duygusal ve ekonomik kırılganlığından yararlanarak parayı başarı ölçüsüne dönüştürmesidir.
Dublinliler içindeki yeri
İki Çapkın, Dublinliler kitabında gençlik ile yetişkinlik arasındaki toplumsal çürüme alanını temsil eder. Macera ve aşk sözcükleri, işsizlik, borç, cinsel sömürü ve küçük suçlarla yer değiştirir.
Ötüken’in güncel Dublinliler baskısı, “Two Gallants” öyküsünü Türkçede “İki Çapkın” başlığıyla yayımlar. Başlıktaki hafif ve çekici çağrışım, erkeklerin davranışındaki sömürüyle ironik karşıtlık kurar.
Dublinliler incelemesi, şehirdeki felç ve yozlaşma temasının farklı yaş gruplarında nasıl geliştiğini gösterir. İki Çapkın’da hareket çoktur; fakat Lenehan’ın dairesel yürüyüşü ve sonuçtaki küçük para gerçek ilerlemenin olmadığını vurgular.
Corley nasıl bir karakterdir?
Corley kendisini kadınlar üzerinde deneyimli ve başarılı biri olarak sunar. Konuşmanın büyük bölümünü o yönetir; Lenehan dinler, sorular sorar ve hayranlık gösterir. Kadınlarla ilişkisini karşılıklı yakınlıktan çok elde edilen çıkar üzerinden değerlendirir.
Hizmetçi kadına evlilik sözü verip vermediği açık değildir. Bununla birlikte kadının bağlılığını, çalıştığı evdeki konumunu ve maddi imkânını kullanmayı planladığı bellidir. Corley’nin “başarısı” üretim veya emek değil, başkasından kaynak çekme becerisidir.
Finalde uzun açıklama yapmaz; parayı avucunda gösterir. Sessizlik, onun için sonucun ahlaki değerlendirmeye ihtiyaç duymadığını düşündürür. Para planın başarı kanıtıdır.
Lenehan nasıl bir karakterdir?
Lenehan konuşkan, taklit yeteneği olan ve sosyal çevrelere kolayca giren biridir. Buna rağmen kalıcı işi, evi ve güvenli ilişkisi yoktur. Başkalarının ikramlarına ve fırsatlarına tutunarak yaşar.
Corley’yi hem kıskanır hem onun planından pay bekler. Kadının zararını düşünmek yerine paranın gelip gelmeyeceğine odaklanır. Doğrudan ilişkiyi kuran kişi olmasa da sömürü düzeninin tanığı ve destekçisidir.
Yalnız yürürken kısa süreli öz eleştiri yaşar. Yaşının ilerlediğini, düzensiz hayatından yorulduğunu ve sade bir ev mutluluğu istediğini düşünür. Ancak bu farkındalık davranış değişikliğine dönüşmez; Corley’nin parasını görmeye koşar.
Hizmetçi kadının görünmeyen emeği
Kadının adı verilmez. Çalıştığı evin hizmetçisi olarak yemek, temizlik ve ev düzeni gibi görünmeyen emekleri üstlendiği anlaşılır. Ekonomik konumu, Corley’nin baskısına ve ikna yöntemlerine karşı onu kırılganlaştırabilir.
Anlatı çoğunlukla erkeklerin bakışını izlediği için kadının duyguları ve parayı verme nedeni bilinmez. Bu sessizlik onun önemsiz olduğu anlamına gelmez; tersine erkeklerin onu kişi değil kaynak olarak görmesini açığa çıkarır.
Hizmetçi emeği ve modernlik üzerine güncel akademik çalışma, altın paranın nasıl elde edildiğinin belirsiz kaldığını ve bezelye ayrıntısının kadının tarihsel-ekonomik konumuyla bağlantısını inceler.
Altın para neyi temsil eder?
Öykünün bütün gerilimi Corley’nin “işi başaracağı” beklentisine bağlanır. Finalde görünen küçük altın para, iki erkeğin gözünde zekâ ve erkeklik zaferidir. Okur içinse bu zaferin küçüklüğü ve bedeli öne çıkar.
Para, duygusal ilişkiyi ekonomik işlemin sonucuna indirger. Kadının güveni, emeği ve riski tek nesne içinde görünmez olur. Corley parayı gösterirken kadının sesi artık anlatıda yoktur.
Paranın sarı rengi, Joyce’un Dublin’deki çürüme imgeleriyle ilişkilendirilebilir. Değerli metal parlasa da elde edilme biçimi ahlaki yoksulluğu gösterir.
Bezelye yemeği sahnesi
Lenehan açlığını ucuz bir tabak bezelye ve zencefilli içecekle giderir. Yemek, Corley’nin romantik macera gibi anlattığı planın arkasındaki maddi yoksunluğu görünür kılar. İki adamın sömürüsü lüks arzusundan çok güvencesiz hayatın içinde gelişir.
Lenehan yemek yerken geleceğini düşünür. Sıcak tabak ona kısa süreli rahatlık verir ve ev düzeni hayalini tetikler. Buna rağmen kendi emeğiyle düzen kurmaya değil, arkadaşının getireceği paraya yönelir.
Bezelyelerin yuvarlak biçimi, öyküdeki daire ve dönüş motifleriyle ilişkilendirilmiştir. Lenehan yürür, bekler ve başladığı ahlaki noktaya geri döner.
Dairesel yürüyüş ve felç
Lenehan Dublin’in ayrıntılı biçimde adlandırılan sokaklarında sürekli hareket eder. Okur onun güzergâhını haritada izleyebilir; fakat bu hareket belirgin hedef veya gelişim üretmez.
Ay, kalabalık halkası, beden biçimleri, bezelye ve para gibi yuvarlak imgeler dönüş duygusunu güçlendirir. Joyce ve içki turları üzerine Oxford çalışması, İki Çapkın’daki dairesel motiflerin para, ikram ve ulusal onurla bağlantısını ayrıntılandırır.
Felç burada oturup kalmak değildir. Lenehan şehir boyunca yürür, çok insan görür ve kendisi hakkında düşünür; yine de sömürü planına geri döner. İçsel hareket gerçekleşmez.
Sokak arpçısı ve İrlanda imgesi
İki adam yürürken sokakta arp çalan birini görür. Arp, İrlanda’nın ulusal simgelerinden biridir. Ancak çalgı yorgun, açıkta ve seyircilerin bakışına sunulmuş durumdadır.
Ulusal simge ile hizmetçi kadın arasında yapısal benzerlik kurulabilir: ikisi de başkalarının bakışı ve çıkarı altında kullanılan bir varlığa dönüşür. Corley ile Lenehan’ın özel sömürüsü, daha geniş ekonomik ve sömürgeci düzene bağlanır.
İki Çapkın’da sömürge ve kadın ilişkisi üzerine çalışma, politik gerçeklikle kadınların hayatındaki sömürüyü birlikte ele alır. Yine de hizmetçi kadını yalnız ulusun alegorisine indirgememek gerekir; onun bireysel emeği ve riski gerçektir.
Başlıktaki ironi
“Çapkın” veya İngilizce başlıktaki “gallant”, çekici, cesur ve kadınlara nazik erkek çağrışımı taşır. Corley ile Lenehan ise cesaretlerini eşit bir rakibe karşı değil, ekonomik açıdan daha kırılgan kadını kullanarak gösterir.
Başlık erkeklerin kendileri hakkında kurduğu kahramanlık anlatısını ters yüz eder. Corley plan yapar, Lenehan gözcülük eder ve ikisi küçük parayı zafer sayar. Gerçek cesaret veya incelik bulunmaz.
Joyce’un başlığı sansasyonel suçlamadan daha keskin bir eleştiri üretir. Okur, övgü sözcüğü ile davranış arasındaki uçurumu kendisi görür.
Erkek arkadaşlığı ve suç ortaklığı
Corley ile Lenehan’ın ilişkisi eşit dostluktan çok lider ile hayran arasındaki bağa benzer. Corley konuşur; Lenehan onu güldürür, cesaretlendirir ve sonucunu bekler.
Lenehan kadına doğrudan baskı yapmasa da planın ahlaki sorumluluğunu paylaşır. Bekleyişi, gözcülüğü ve finaldeki coşkusu sömürünün gerçekleşmesine toplumsal onay sağlar.
Erkek dayanışması burada birbirini daha iyi olmaya çağırmaz. Aksine kadını konuşmanın nesnesine dönüştürerek iki erkeğin statüsünü destekler. Joyce grup onayının küçük suçları nasıl normalleştirdiğini gösterir.
Lenehan’ın ev hayali
Yalnız kaldığında Lenehan sıcak bir ev, düzenli yemek ve sevgi dolu bir eş hayal eder. Bu düşünce onda karşılıklı ilişki ihtiyacının bulunduğunu gösterir. Tamamen duygusuz değildir.
Ancak hayalindeki kadın da çoğunlukla ona konfor sağlayacak kişi olarak belirir. Lenehan karşısındaki kişinin arzusu ve emeği hakkında düşünmez. Bu nedenle ev hayali sömürüden gerçek bir kopuş değildir.
Epifani ihtimali kısa sürer. Hayatını değiştirecek bir karar yerine Corley’nin başarısına dönmesi, kendi kendine acımanın etik dönüşüm yaratmadığını gösterir.
Paranın kaynağı neden belirsiz?
Final kadının parayı çaldığını kesin biçimde söylemez. Para kendi birikimi, işverenin evinden alınmış bir meblağ veya başka bir kaynaktan gelmiş olabilir. Corley’nin hangi söz veya baskıyla bunu sağladığı da açıklanmaz.
Bu belirsizlik, okurun kadını kolayca “hırsız” diye suçlamasını engellemelidir. Olay erkeklerin bakışından aktarıldığı için kadının koşulları görünmez kalır.
Kesin olmayan ayrıntıya hüküm vermek yerine, Corley ile Lenehan’ın sonucu sahiplenmesine bakmak daha sağlamdır. Her durumda ekonomik risk kadında, kazanç erkeklerdedir.
Joyce neden öyküyü önemli görüyordu?
İki Çapkın’ın üslubu üzerine akademik makale, Joyce’un yayıncısına yazdığı mektupta öyküyü kitabın en önemli parçalarından biri saydığını ve çıkarılmasına karşı çıktığını aktarır.
Bu ısrar, Dublin’i idealize etmeden gösterme projesiyle bağlantılıdır. Küçük para, hizmetçi emeği ve erkeklerin “onur kodu”, şehrin ahlaki ve ekonomik tarihinin parçasıdır.
Öykünün rahatsız ediciliği amaçsız değildir. Okuru açık şiddetten çok gündelik sömürünün normalleştirilmiş diliyle yüzleştirir.
İki Çapkın ve Pansiyon
Pansiyonda Polly ile Mr Doran arasındaki ilişki evlilik ve itibar pazarlığına dönüşür. İki Çapkın’da hizmetçi kadının ilişkisinde toplumsal koruma ve resmî sorumluluk ihtimali daha da zayıftır.
Her iki öykü cinselliğin ekonomik koşullardan bağımsız olmadığını gösterir. Polly’nin annesi pazarlık gücü kurabilir; adı verilmeyen hizmetçi kadının yanında böyle bir koruyucu mekanizma görünmez.
İki Çapkın ve Suretler
Suretler, erkeklerin iş ve meyhane dünyasındaki güç kaybını aile içi şiddete çevirmesini anlatır. İki Çapkın’da güvencesiz erkekler kendi eksikliklerini kadının emeğini kullanarak telafi eder.
İki metinde de erkek dayanışması etik sorumluluk üretmez. Bar ve sokak çevresi, başkasına verilen zararın başarı hikâyesi olarak anlatılmasına izin verir.
İki Çapkın neden okunmalı?
Öykü, küçük ve gündelik görünen ekonomik sömürüyü şehir, cinsiyet ve ulusal simgelerle ilişkilendirir. Tek bir altın para, bütün akşamın ahlaki hesabını taşır.
Lenehan’ın iç dünyası okura yakınlık sağlarken davranışını aklamaz. Yoksulluğunu ve yalnızlığını anlamak, başkasının zararından çıkar beklemesini haklı kılmaz.
Hizmetçi kadının adının ve sesinin yokluğu eleştirel okuma gerektirir. Metnin merkezinde erkeklerin macerası değil, görünmez bırakılan emeğin nasıl paraya çevrildiği bulunur.
Sonuç
James Joyce’un İki Çapkını, Corley ile Lenehan’ın hizmetçi kadından elde edecekleri parayı beklediği bir Dublin akşamını anlatır. Dairesel yürüyüş, bezelye, sokak arpı ve altın para; ekonomik felç ile cinsiyetli sömürüyü birbirine bağlar.
Finaldeki parlak para başarı değil ahlaki yoksulluğun işaretidir. Joyce, “çapkınlık” sözcüğünün arkasındaki çıkarcılığı açığa çıkarırken kadının görünmeyen riskini okurun dikkatine bırakır. Diğer incelemelere James Joyce eserleri arşivinden ulaşabilirsiniz.