Güzel Yazı Defteri, Tomris Uyar’ın metni ile Ali Arif Ersen’in resimlerini bir araya getiren; dostluk, aşk, ihanet, tutku, kopuş ve yıllar içinde biriken hatıraları çoksesli biçimde araştıran eseridir. 2002’de yayımlanan ve Tomris Uyar’a Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü kazandıran kitap, uzun öykü ile kısa roman arasındaki nouvelle yapısı ve görsel-edebî ortaklığıyla yazarın külliyatında ayrı bir yerde durur.
Güzel Yazı Defteri nasıl bir eserdir?
Kitap, birbirinden bağımsız kısa öyküler toplamı değildir. Yıllar boyunca birlikte ve ayrı yaşanmış ilişkileri, bir içki masasına doğru ilerleyen uzun bir anlatı içinde birleştirir. Dostlukla aşk, yakınlıkla uzaklık ve sadakatle ihanet arasındaki sınırlar farklı seslerden yeniden değerlendirilir.
Yapı Kredi Yayınları’nın eser sayfası, kitabı Tomris Uyar ile sanatçı Ali Arif Ersen’in ortak çalışması olarak tanımlar. YKY baskısı 91 sayfadır, ISBN numarası 975-08-0383-3’tür ve yayınevinin kayıtlı ilk baskısı Ocak 2004 tarihlidir.
2002 eseri ile 2004 YKY baskısı arasındaki fark
YKY’nin Bütün Öyküleri kaydı, Güzel Yazı Defterinin 2002’de yayımlanan son öykü kitabı olduğunu belirtir. Yayınevinin tekil ürün sayfasındaki Ocak 2004 tarihi ise YKY’deki baskıyı ifade eder.
Bu nedenle eserin özgün yayın yılı ile belirli yayınevi baskısı birbirine karıştırılmamalıdır. 2002 tarihi kitabın edebiyat tarihindeki yerini, 2004 bilgisi ise eldeki YKY edisyonunun yayın sürecini gösterir.
Sedat Simavi Edebiyat Ödülü
YKY’nin Tomris Uyar biyografisi, yazarın Güzel Yazı Defteri ile 2002 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü kazandığını kaydeder. Bu ödül eserin yayımlandığı dönemdeki edebî karşılığını gösteren önemli kurumsal kanıttır.
Ödül, kitabın yalnız son eser olması nedeniyle değil; anlatı türünün sınırlarını araştırması, ilişkileri çoksesli biçimde kurması ve görsel sanatla edebiyatı bir araya getirmesi bakımından da dikkat çektiğini gösterir.
Ali Arif Ersen’in katkısı nedir?
YKY ürün sayfası eseri Tomris Uyar ve Ali Arif Ersen ortaklığıyla sunar. Metinsel anlatı Tomris Uyar’ın edebî çalışmasıdır; Ali Arif Ersen’in resimleri ise kitabın görsel katmanını oluşturur.
Resimler yalnız metni süsleyen ekler değildir. Okurun kişilere, mekâna ve ilişki atmosferine başka bir duyusal kanaldan yaklaşmasını sağlar. Görsel ile söz arasında kurulan ilişki, eserin çok katmanlı yapısını güçlendirir.
İzdüşümler / Düş İzleri dizisi
YKY’ye göre kitap, İzdüşümler / Düş İzleri dizisinin ikinci çalışmasıdır. Dizinin “izdüşüm” ayağı dünyaya bakıldığında görülenler üzerine çeşitlemeler sunarken “düş izleri” ayağı uzun öykü ile kısa romanın sınırlarını zorlayan eserlere ayrılır.
Güzel Yazı Defteri, dış dünyanın görüntülerini kişisel hafıza ve düşsel çağrışımlarla birleştirerek iki yaklaşım arasında köprü kurar. Resimler görülen dünyayı, anlatı ise o görüntünün kişilerde bıraktığı izi çoğaltır.
Nouvelle türü nedir?
TEİS’teki Tomris Uyar maddesi, eserin öykünün sınırlarını aşan fakat roman olarak da kabul edilmeyen, Fransızcada nouvelle denilen türde yazıldığını belirtir.
Nouvelle, kısa öyküden daha geniş karakter ve zaman alanı kurarken roman kadar yayılmayabilir. Tek bir ilişki veya çatışma çevresinde yoğunlaşır; ayrıntıların sıkılığı ile anlatının sürekliliğini birlikte korur.
Uzun öykü ile kısa roman arasındaki sınır
Tür sınırı yalnız sayfa sayısıyla belirlenmez. Anlatının kaç kişiye ve olaya açıldığı, zamanın nasıl işlendiği ve merkezin ne ölçüde korunduğu önemlidir. Güzel Yazı Defteri ilişkilerin yıllara yayılan birikimini kısa fakat yoğun yapıda toplar.
Roman genişliği isteyen malzeme, öykünün seçici disipliniyle işlenir. Bu denge, okurun bir hayatın bütününü görürken anlatının duygusal merkezinden uzaklaşmamasını sağlar.
Tomris Uyar’ın son öykü kitabı
YKY’nin Bütün Öyküleri sayfası, Tomris Uyar’ın 1971’deki İpek ve Bakırdan 2002’deki Güzel Yazı Defterine toplam on bir öykü kitabı yayımladığını belirtir. Bu eser, yazarın son öykü kitabıdır.
Son kitap oluşu onu otomatik olarak bir vasiyet metnine dönüştürmez. Yine de kırk yıla yaklaşan yazarlık deneyiminin ardından yeni bir tür ve görsel ortaklık denemesi, Uyar’ın kendini tekrar etmekten kaçındığını gösterir.
Dostluk, aşk ve ihanet
YKY tanıtımı anlatının yıllar içinde biriken dostluk, aşk ve ihanet çevresinde geliştiğini söyler. Bu kavramlar birbirinden bütünüyle ayrı değildir. Yakın dostluk aşka dönüşebilir; aşk sona erdiğinde dostluk izi kalabilir; ihanet yalnız sadakatsizlik değil, ortak geçmişi inkâr etmek biçiminde yaşanabilir.
Uyar kişileri kolay ahlaki sınıflara yerleştirmez. İlişkinin farklı tarafları aynı olayı başka türlü hatırlar. Çokseslilik, suçlu ve masum ayrımından önce deneyimlerin nasıl ayrıştığını gösterir.
Tutku ve kopuş
Tutku kişileri birbirine yaklaştırırken bağımlılık, kıskançlık ve korku da yaratabilir. Kopuş ise ilişkinin bütün izlerini silmez. Birlikte geçirilen yıllar, yeni hayatlarda davranış ve hatıra olarak sürer.
Kitap tutkuyu yalnız gençlik duygusu olarak görmez. Yaşlanan kişiler de geçmişteki yakınlığı beden, mekân ve karşılaşma aracılığıyla yeniden hissedebilir.
Birlikte ve ayrı yaşanmış yıllar
YKY tanıtımındaki bu ifade, ilişkinin yalnız yan yana geçirilen zamandan oluşmadığını anlatır. Ayrılık döneminde yaşananlar da iki kişinin ortak hikâyesine eklenebilir; çünkü her yeni deneyim geçmiş bağı yeniden yorumlatır.
Zaman doğrusal bir takvim olmaktan çıkar. Bugünkü karşılaşma eski bir anı canlandırır, geçmişte verilmiş karar bugünün duygusunu değiştirir. Anlatı, birlikte ve ayrı zamanları aynı masada buluşturur.
İçki masasına doğru ilerleyen kurgu
YKY, öykünün bir içki masasına doğru önce yavaş, sonra hızlanarak ilerlediğini belirtir. Masa, farklı hayatların karşılaşacağı somut merkezdir. Yol boyunca biriken gözlem ve hatıralar burada yoğunlaşır.
İçki masası konuşma, susma, tanıma ve yanlış tanıma alanıdır. İnsanlar kendilerini daha açık anlatabilir veya geçmişi başka biçimde kurabilir. Masaya varmak, yalnız mekânsal değil duygusal bir yaklaşmadır.
YKY okuma parçasındaki kadın
YKY’nin yayımladığı örnek bölümde kadın, kumsalda yürümeye üşenmesinden yaşlandığını çıkarır ve karşı masadaki erkeği gözlemler. Erkek tanıdık görünür; fakat hatıranın kaynağı kesinleşmez. Okuma ile çevreyi izleme arasında gidip gelir.
Kişinin karşısındakini tanımaya çalışması, kendi geçmişini de araştırmasına dönüşür. Çekim, merak, yaşlanma ve eski ilişki ihtimali aynı bakışta birleşir.
Yaşlanma ve beden
Yaşlanma büyük bir tarih değişikliğiyle değil, küçük üşenmeler ve beden alışkanlıklarıyla fark edilir. Kişi kendisini takvimden önce gündelik davranışındaki değişimle tanır.
Uyar yaşlanan bedeni yalnız kayıp üzerinden anlatmaz. Geçmiş deneyimin sağladığı ironi ve gözlem gücü de vardır. Kadın karşısındaki erkeği, gençliğindeki kadar istekli fakat daha bilinçli bakışla değerlendirebilir.
Hatırlama ve yanlış tanıma
Karşı masadaki kişinin bir yerden tanıdık gelmesi, hafızanın kesin olmayan çalışma biçimini gösterir. Mekân, yüz ve davranış geçmişten parçalar çağırır; fakat hangi anıya ait oldukları hemen bulunamaz.
Yanlış tanıma bile anlamlıdır. Kişi karşısındakine geçmişteki arzu veya kaybın görüntüsünü yansıtabilir. Hafıza yalnız kaydetmez; bugünkü ihtiyaca göre görüntü kurar.
Çoksesli anlatı
YKY eseri çoksesli kitap olarak niteler. Çokseslilik, aynı ilişkinin tek anlatıcının kesin yorumuna bırakılmaması demektir. Farklı kişiler, zamanlar ve görsel katmanlar birbirini tamamlayabilir veya çürütebilir.
Okur bu seslerden birini mutlak doğru seçmek yerine aralarındaki mesafeyi değerlendirir. İlişkinin gerçeği, çoğu zaman tarafların anlattıklarının kesiştiği ve ayrıldığı alanda bulunur.
Metin ile resim arasındaki diyalog
Ali Arif Ersen’in resimleri anlatının kişilerini tek biçimde açıklamak yerine başka yorum yolu açar. Bir görüntü metindeki atmosferi yoğunlaştırabilir veya sözcüklerin kurduğu sahneye farklı duygu ekleyebilir.
Bu diyalogda resim metne, metin de resme bağımlı değildir. İki sanat dili yan yana durarak okurun gördüğü ile okuduğu arasında hareket etmesini sağlar.
Başlıktaki defter
Defter, gündelik kayıt, alıştırma, taslak ve hatıra nesnesidir. “Güzel yazı” ifadesi çocuklukta düzgün yazmayı öğrenme çalışmasını çağrıştırır; yetişkinlikte ise hayatın da düzenli ve okunaklı yazılabileceği yanılsamasını düşündürebilir.
İlişkiler güzel yazı defterindeki örnek kadar kusursuz değildir. Silinti, tekrar, boşluk ve farklı el yazıları ortak geçmişi oluşturur. Çoksesli yapı, defterin tek bir kalemle tutulmadığını gösterir.
İlişkiyi yazıya geçirmek
Bir ilişkiyi anlatmak, geçmişin hangi anlarının seçileceğine karar vermektir. Yazı yaşananı korurken onu yeniden biçimlendirir. Kimin sesi öne çıkarsa ortak hikâyenin anlamı da değişebilir.
Uyar yazının bu gücünü ve sınırını görünür kılar. Anlatı, gerçeği bütünüyle sahiplenmek yerine farklı bakışların varlığını kabul eder.
Güzel Yazı Defteri’nin temel temaları
- Dostluk ve aşk: Zaman içinde birbirine dönüşebilen yakınlık biçimleri.
- İhanet ve kopuş: Ortak geçmişin inkârı, uzaklaşma ve bağın sürmesi.
- Yaşlanma: Beden, arzu ve hatırlamanın değişen ilişkisi.
- Çokseslilik: Aynı ilişkinin farklı kişiler ve sanat dilleriyle anlatılması.
- Nouvelle: Uzun öykü ile kısa roman arasında yoğun anlatı yapısı.
- Görsel-edebî ortaklık: Tomris Uyar’ın metni ile Ali Arif Ersen’in resimlerinin diyaloğu.
Aramızdaki Şey ile karşılaştırma
Aramızdaki Şey, kırmızı motif çevresinde dostluğu, sarmallar çizen sevgiyi ve toplumsal baskıyı işler. Güzel Yazı Defteri bu ilişki sorularını yıllara yayılan tek bir yoğun anlatı ve görsel ortaklık içinde sürdürür.
Aramızdaki Şey incelemesi, iki eserde sevgi, dostluk, kopuş ve özyaşamöyküsel izlerin aldığı biçimi karşılaştırmaya yardımcı olur.
Otuzların Kadını ile karşılaştırma
Otuzların Kadını portre, fotoğraf ve kuşak hafızasıyla kadının çoğalan kimliklerini araştırır. Güzel Yazı Defterite resim yine kurmacanın ortağıdır; fakat merkezde kuşak portresinden çok uzun süreli bir ilişkinin biriktirdikleri bulunur.
Otuzların Kadını incelemesi, Uyar’ın görsel sanat, hafıza ve yazı arasındaki ilişkiyi farklı yöntemlerle nasıl kurduğunu gösterir.
Eserin edebî önemi
Güzel Yazı Defteri, Tomris Uyar’ın son öykü kitabı, 2002 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü sahibi ve ilk kez denediği nouvelle biçiminin örneğidir. Ali Arif Ersen’in resimleriyle kurulan ortaklık, metni görsel okumaya açar.
TEİS’in kendini tekrarlamayan biçim arayışı değerlendirmesi, YKY’nin çokseslilik ve tür sınırı vurgusu ile ödül kaydı, eserin Türk öykücülüğündeki özgün ve kanonik yerini destekler.
Okuma ve tartışma soruları
- Nouvelle yapısı ilişkinin yıllara yayılan hikâyesini nasıl yoğunlaştırır?
- Dostluk, aşk ve ihanet aynı ilişkide hangi biçimlerde kesişir?
- Ali Arif Ersen’in resimleri metnin yorum alanını nasıl genişletir?
- Yaşlanma, kadın ve erkeğin geçmiş arzularına bakışını nasıl değiştirir?
- “Güzel yazı defteri” imgesi ortak geçmişi düzenleme isteğini nasıl yansıtır?
Kimlere önerilir?
Kitap; Tomris Uyar’ın öykücülüğünü, nouvelle türünü, dostluk-aşk sınırını, tutku ve kopuşu, yaşlanma temasını, çoksesli anlatıyı ve resim-edebiyat ilişkisini merak eden okurlara önerilir. Uzun öykü ile kısa roman arasında yoğun, görsel katmanlı eserleri sevenler için özellikle değerlidir.
Yayın bilgileri için YKY Güzel Yazı Defteri sayfası incelenebilir. Diğer çalışmalara Tomris Uyar eserleri arşivinden, bütün incelemelere Eser İncelemeleri arşivinden ulaşabilirsiniz.
Sonuç
Güzel Yazı Defteri, birlikte ve ayrı yaşanmış yılların tek bir kişinin anlatısına sığmadığını gösterir. Dostluk, aşk, ihanet ve kopuş farklı seslerde, zamanlarda ve resimlerde yeniden görünür.
Tomris Uyar’ın yoğun nouvelle yapısı ile Ali Arif Ersen’in görsel katkısı, yazı ve resmin birbirini açıklamadan zenginleştirdiği özgün bir bütün kurar. Son öykü kitabında yeni tür denemesi yapması, Uyar’ın edebî yenilik arayışının güçlü kapanışıdır.