Kitab-ül Hiyel, İhsan Oktay Anar’ın 1996’da yayımlanan ikinci romanıdır. Eski zaman mucitlerinin birbirine bağlanan hayatlarını, tasarladıkları olağanüstü makineleri ve bilgiyle güç arasındaki tehlikeli ilişkiyi anlatır. Tarihî anlatı, felsefi soru, kara mizah, teknik çizim ve fantastik kurmacayı birleştiren eser; icat etme arzusunun insanı özgürleştiren ve yıkıma sürükleyen iki yüzünü gösterir.
Kitab-ül Hiyel nasıl bir romandır?
Roman, tek bir kahramanın doğrusal macerasından çok mucitler arasında aktarılan bir tutkunun tarihidir. Bir kişinin tasarımı başka birinin hayalini, başarısızlığı veya hırsını etkiler. Böylece makinelerin soy ağacı ile insanların hayat hikâyeleri iç içe geçer.
Anlatı tarihsel gerçeklik izlenimi veren eski sözcükler, rivayet kalıpları ve teknik açıklamalar kullanır; fakat bunları bilinçli abartı ve fantastik olaylarla sürekli bozar. Okur hem eski bir bilim tarihi metni okuyormuş gibi hisseder hem de bu metnin kurmaca oyunlarını fark eder.
Yayın bilgileri
İletişim Yayınları’nın resmî eser sayfası, romanın ilk baskısını Mayıs 1996, güncel 37. baskısını Ocak 2026 olarak listeler. 154 sayfalık eserin ISBN numarası 9789754705423’tür; tasarım ve çizimler İhsan Oktay Anar’a aittir.
Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, kitabı üç kişinin hayat öyküsünü birleştiren, grafik ve tablolarla görsel zenginlik kazanan farklı bir roman olarak değerlendirir. Bu yapı, metin ile resmin birbirini tamamladığı özgün bir okuma deneyimi yaratır.
“Hiyel” ne demektir?
“Hiyel” sözcüğü hileler, çareler ve mekanik düzenekler anlam alanlarına açılır. İslam bilim tarihinde su, ağırlık, hava ve hareketten yararlanan otomatik aygıtları anlatan eserlerde “ilmü’l-hiyel” ifadesi kullanılmıştır.
Roman başlıktaki bu çift anlamdan yararlanır. Mucitlerin makineleri mühendislik hüneridir; fakat icatların çevresinde aldatma, iktidar kurma ve görünmeyeni ele geçirme arzusu da bulunur. Teknik çözüm ile insan hilesi birbirinden kolayca ayrılamaz.
Eski zaman mucitleri
Romanın dünyasında Yafes Çelebi, Calûd, Lalezar Necef Bey, Angilidis Efendi, Samur ve Yağmur Çelebiler gibi birçok mucit, usta, aktarıcı ve maceracı yer alır. Her biri maddeye hükmetme ve imkânsız görüneni gerçekleştirme isteğinin başka bir biçimini temsil eder.
Bu kişiler modern anlamda laboratuvar bilimcileri değildir. Ustalık, söylenti, el yazması bilgi, kişisel sezgi, ticaret ve büyü çağrışımları aynı üretim sürecinde birleşir. Anar tarihsel dönemlerin bilgi sınırlarını bugünün kesin ayrımlarıyla yargılamaz.
Yafes Çelebi ve icat tutkusu
Yafes Çelebi romanın mucitler silsilesindeki belirleyici figürlerden biridir. Makineler onun için geçim sağlayan araçlardan çok dünyayı dönüştürme ve kendi sınırını aşma imkânıdır.
Tutku yaratıcılığı beslerken gündelik hayatı ve insan ilişkilerini ikinci plana iter. Atölye, kişinin özgürce hayal kurduğu yer olduğu kadar saplantısına kapandığı bir mekâna dönüşür. Başarı ile başarısızlık arasındaki sınır gittikçe daralır.
Calûd ve kuşaklar arası aktarım
Calûd, mucitlik arzusunun başka ellere ve kuşaklara geçişini gösterir. Bilgi hiçbir zaman bütünüyle tek kişinin malı değildir; usta, çırak, rakip ve rivayet edici arasında değişerek yaşar.
Aktarım sırasında çizimler yanlış anlaşılabilir, fikirler sahip değiştirir ve bir tasarım yeni amaçlar için kullanılabilir. Roman böylece icadın sahibinin kim olduğu ve düşünsel emeğin nasıl miras kaldığı sorularını da açar.
Makine çizimlerinin işlevi
Kitaptaki çizimler yalnız süsleme değildir. Tasarlanan araçların çalışma mantığını, mucidin zihnindeki düzeni ve kimi zaman imkânsızlığın ciddiyetle sunuluşunu görünür kılar.
Yayınevinin resmî tanıtım nüshası, çizimlerin de Anar tarafından hazırlandığını doğrular. Metin ve görsel birlikte, gerçek bir eski teknik risale bulunmuş izlenimi yaratırken kurmacanın oyununu güçlendirir.
Devridaim ve sonsuz hareket arzusu
Mucitlerin en büyük düşlerinden biri dışarıdan yeni enerji almadan sürekli çalışacak bir düzenek yaratmaktır. Devridaim makinesi fiziksel sınırı aşma, zamanı yenme ve insan emeğini sonsuz güce dönüştürme hayalini taşır.
Bu arzu yalnız mühendislik problemi değildir. Ölüm, yetersizlik ve unutulma korkusuna karşı kurulmuş simgesel bir savunmadır. Makine sonsuza dek hareket ederse mucidin adı da yaşayacakmış gibi görünür.
Bilgi ve iktidar
Bir düzeneğin nasıl çalıştığını bilmek, onu bilmeyenler üzerinde güç sağlar. Mucit bilgisini saklayabilir, satabilir, gösteriye dönüştürebilir veya bir otoritenin hizmetine verebilir.
Roman bilgiyi kendiliğinden iyi saymaz. Aynı teknik beceri su taşımaya, eğlenceye, zenginleşmeye veya öldürmeye yarayabilir. Ahlaki sonucu belirleyen yalnız makinenin yapısı değil, onu tasarlayan ve kullanan insanın amacıdır.
İcat ile savaş arasındaki ilişki
Mekanik yaratıcılık çoğu zaman silah, savunma ve hükmetme isteğiyle birleşir. Gücü artıran aygıt, mucide saygınlık kazandırırken başkaları için tehdit oluşturabilir.
Anar teknolojik ilerlemenin tarih boyunca iktidardan bağımsız olmadığını gösterir. Yeni araçların hayranlık uyandırması, onların kime karşı ve ne amaçla kullanılacağını sorma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Bilim ile büyü arasındaki sınır
Romanın tarihsel dünyasında mekanik, simya, tıp, söylenti ve büyü birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz. Bir aygıtın anlaşılmayan etkisi seyirci için doğaüstü görünebilir.
Bu belirsizlik modern bilimi küçümsemek için kullanılmaz. Bilginin tarihsel olarak deneme, yanılma ve hayal gücüyle ilerlediğini; bugünün açık kabul ettiği sınırların geçmişte aynı biçimde bulunmadığını hatırlatır.
Hayal gücü ve mühendislik
Her icat önce henüz var olmayan bir şeyi zihinde kurmayı gerektirir. Mucit, gözlemlediği kuvvetleri yeni biçimde bir araya getirir ve mümkün ile imkânsız arasındaki çizgiyi sınar.
Romandaki bazı düzeneklerin abartılı veya olanaksız olması bu yaratıcı sürecin edebî karşılığıdır. Anar mühendisliğin hesap tarafı ile kurmacanın sınırsız hayal gücünü aynı sayfada buluşturur.
Başarısızlık neden önemlidir?
Mucitlik yalnız parlak sonuçların tarihi değildir. Kırılan parçalar, yanlış hesaplar, boşa giden emek ve başkalarının alayı yaratım sürecinin parçasıdır. Başarısızlık kişinin kendisi hakkındaki inancını da sınar.
Bazı karakterler hatadan öğrenirken bazıları başarısızlığı kabul edemez ve saplantısını büyütür. Roman, azim ile kendini tüketen inat arasındaki farkı kesin bir öğüt vermeden düşündürür.
Ölümsüzlük ve eser bırakma
Mucit yaptığı makineyle kendi bedeninden daha uzun yaşayacak bir iz bırakmak ister. İcat, adı geleceğe taşıyan anıt gibi düşünülür. Fakat düzenekler bozulabilir, çizimler kaybolabilir ve fikirler başkalarına mal edilebilir.
Bu kırılganlık romanın ölüm düşüncesini güçlendirir. İnsan sonsuz bir düzen kurmayı düşlerken kendi hayatı sınırlıdır. Kalıcılık, madde kadar anlatıya ve başkalarının hatırlamasına bağlıdır.
Rivayet anlatıcılığı
Metin sık sık haber aktaran, rivayet eden ve eski kayıtlara dayanıyormuş gibi konuşan bir ses kullanır. Bu ton, anlatıya tarihsel belge ciddiyeti verir.
Ancak olağanüstü olaylar ve abartılı ayrıntılar anlatıcının güvenilirliğini sorgulatır. Okur anlatılanın “gerçek” olup olmadığından çok, bir hikâyenin hangi dil araçlarıyla gerçekmiş gibi kabul ettirildiğini düşünür.
Postmodern tarih anlayışı
Roman geçmişi eksiksiz biçimde yeniden kurduğunu iddia etmez. Tarihsel dil ve mekân kullanırken boşlukları hayal gücüyle doldurur, farklı metin türlerini taklit eder ve kendi kurmaca oluşunu gizlemez.
Bu yaklaşım tarihle alay etmek değil, geçmişe dair bilgimizin de belgeler, anlatıcılar ve yorumlar aracılığıyla kurulduğunu göstermek demektir. Roman, tarih ile hikâye arasındaki yakınlığı oyuna dönüştürür.
Dil ve söz varlığı
Anar eski Türkçe, Arapça ve Farsça kökenli sözcükleri; zanaat, denizcilik, mekanik ve gündelik hayata ait terimlerle birleştirir. Yoğun söz varlığı ilk bakışta zorlayıcı olabilir, fakat metnin tarihsel sesini ve mizahını kurar.
Sözcüklerin tümünü sözlükten bilmek olay örgüsünü anlamanın şartı değildir. Bağlam, tekrar ve anlatının ritmi birçok anlamı sezdirir. Yavaş okumak, dil oyunlarının etkisini artırır.
Kara mizah ve ironi
Mucitlerin büyük iddiaları ile insanî zaafları arasındaki fark mizah üretir. Ciddiyetle tasarlanan görkemli makine küçük bir hırs, yanlış hesap veya tesadüf yüzünden gülünç duruma düşebilir.
İroni karakterleri yalnız aşağılamaz. Onların hayal gücüne duyulan hayranlık ile saplantılarının yol açtığı yıkım aynı anda hissedilir. Okur hem güler hem de insanın sınır aşma isteğini tanır.
Etik sorumluluk
Bir şeyi yapabilmek, onu yapmanın doğru olduğu anlamına gelmez. Romanın makineleri teknik yetenek ile ahlaki karar arasındaki boşluğu gösterir. Mucit sonucunu düşünmeden yalnız başarıya odaklandığında başkalarının hayatını araçlaştırabilir.
Bu soru günümüz teknolojileri için de geçerlidir. Bilgi üreticisi icadın kullanımından ne ölçüde sorumludur? Güçlü bir araç kamusal yarar, özel kazanç ve şiddet arasında nasıl yönlendirilir?
Puslu Kıtalar Atlası ile bağ
İki roman da tarihsel İstanbul’u fantastik olaylar, felsefi sorular ve rivayet diliyle yeniden kurar. Puslu Kıtalar Atlası düş, gerçeklik ve dünyanın tasavvuru üzerinde yoğunlaşırken Kitab-ül Hiyel insanın maddeye hükmetme arzusunu merkeze alır.
Puslu Kıtalar Atlası incelemesi, Anar’ın erken dönemindeki ortak anlatıcı oyunlarını ve Uzun İhsan Efendi çevresinde gelişen düşünce dünyasını karşılaştırmaya yardım eder.
Suskunlar ile bağ
Suskunlar müzik, sessizlik, iyilik, kötülük ve ölümsüzlük arzusunu çok sesli bir tarihsel kurmacada işler. Her iki romanda da ustalık, aktarım ve insan sınırını aşma isteği belirleyicidir.
Suskunlar incelemesi, mekanik düzen ile müzikal düzenin Anar’ın evreninde nasıl felsefi sorulara dönüştüğünü birlikte okumayı sağlar.
Amat ile bağ
Amat kapalı bir gemi dünyasında bilgi, otorite, inanç ve kötülük sorunlarını araştırır. Kitab-ül Hiyelde makineler üzerinden kurulan güç, bu romanda denizcilik düzeni ve kaptanlık otoritesiyle başka biçim alır.
Amat incelemesi, teknik bilgi ile iktidar arasındaki ilişkinin iki farklı tarihsel macerada nasıl işlendiğini karşılaştırmak için kullanılabilir.
Bugünün okuru için güncelliği
Yapay zekâ, otomasyon, silah teknolojileri ve enerji arayışları çağında icat ile etik sorumluluk arasındaki gerilim daha da günceldir. Yeni bir aracın büyüleyici olması, toplumsal sonucunun kendiliğinden iyi olacağını göstermez.
Roman ayrıca yaratıcılığın başarısızlık, taklit, aktarım ve ortak bilgiyle geliştiğini hatırlatır. “Tek dâhi mucit” anlatısının arkasında ustalar, çıraklar, malzeme sağlayanlar ve unutulan isimler bulunur.
Eseri okurken nelere dikkat edilmeli?
- Hiyel: Mekanik çare ile insan hilesi hangi sahnelerde birbirine yaklaşıyor?
- Çizimler: Görseller metnin gerçeklik etkisini ve mizahını nasıl değiştiriyor?
- Aktarım: Bilgi mucitler ve kuşaklar arasında geçerken nasıl dönüşüyor?
- İktidar: Makineler kime güç sağlıyor ve bu gücün bedelini kim ödüyor?
- Ölümsüzlük: Sonsuz hareket düşü insanın ölüm korkusuyla nasıl ilişkilendiriliyor?
Okuma ve tartışma soruları
- Roman icat etme tutkusuna hayranlık mı duyuyor, yoksa onu eleştiriyor mu?
- Teknik çizimler kurmacayı daha inandırıcı mı, yoksa daha oyunlu mu kılıyor?
- Bir mucit yaptığı aracın sonradan kullanımından ne ölçüde sorumludur?
- Rivayet dili anlatıcının güvenilirliğini nasıl etkiler?
- Devridaim makinesi hangi insanî arzuların simgesi olarak okunabilir?
Kimlere önerilir?
Eser; İhsan Oktay Anar’ın dilini sevenlere, tarihî ve postmodern roman, bilim tarihi, mekanik, felsefe, kara mizah, görsel anlatı ve teknoloji etiğiyle ilgilenen okurlara önerilir. Yoğun eski sözcükler nedeniyle hızlı tüketilecek bir maceradan çok dikkatli okuma isteyen bir romandır.
Yazarın başka metinlerine İhsan Oktay Anar eserleri arşivinden, bütün edebî çözümlemelere Eser İncelemeleri arşivinden ulaşılabilir.
Eserin edebî önemi
Kitab-ül Hiyel, tarihî romanı yalnız geçmişte geçen olayların anlatısı olmaktan çıkarır; teknik risale, biyografi, fantastik macera ve felsefi hicvi bir araya getirir. Anar’ın kendi çizimleri, romanın biçimsel bütünlüğünü güçlendiren nadir bir metin-görsel ilişkisi kurar.
Bilgi, iktidar, yaratıcılık ve ölümsüzlük sorularını eski zaman mucitleri üzerinden tartışması eseri çağdaş Türk romanında özgün bir yere taşır. Hem anlatma geleneğiyle bağ kurar hem de tarihin nasıl yazıldığına dair modern bir bilinç taşır.
Sonuç
Kitab-ül Hiyel, insanın imkânsızı gerçekleştirme arzusunu makineler, çizimler ve birbirine aktarılan hayat hikâyeleriyle anlatır. İcat tutkusu yaratıcılık ve özgürlük getirirken hırs, sömürü ve yıkım tehlikesini de taşır.
Roman okura yalnız “Bu makine çalışır mı?” sorusunu değil, “Çalışırsa kimin hayatını nasıl değiştirir?” sorusunu da sordurur. Bu etik ve felsefi derinlik, eski zaman mucitlerinin hikâyesini günümüz teknoloji dünyası için canlı tutar.