Sait Faik Abasıyanık’ın Stelyanos Hrisopulos Gemisi öyküsünde Trifon, bir yelkenli yapıp ona büyükbabasının adını verir. Çocuğun yaptığı gemi, adadaki hayatla düşlediği uzak yolculuklar arasında bağ kurar. Öykü, bu bağa başka çocukların müdahale etmesiyle bir oyunun nasıl şiddete dönüşebildiğini gösterir.
Bu yazıda neler var?
Stelyanos Hrisopulos Gemisi Hakkında Kısa Bilgi
| Yazar | Sait Faik Abasıyanık |
|---|---|
| Tür | Öykü |
| Yer aldığı kitap | Semaver (ilk kitap baskısı 1936) |
| Mekân | İstanbul açıklarında bir ada, balıkçı evi ve iskele çevresi |
| Başlıca kişiler | Trifon, büyükbabası Stelyanos ve ada çocukları |
| İzlekler | Çocukluk, geçim sıkıntısı, aile belleği, hayal gücü ve toplu şiddet |
Stelyanos Hrisopulos Gemisi Konusu ve Kapsamı
Başlıktaki Stelyanos hem geçimini denizden sağlayan yaşlı balıkçının hem de onun adını taşıyan küçük teknenin kimliğini belirler. Bu çift anlam, öykünün merkezindeki iki ayrı ölçeği baştan kurar. Yetişkinlerin geçim derdiyle baktığı deniz, Trifon için gidebileceği yerlerin henüz sınırı çizilmemiş bir haritasıdır.
Öykünün merkezinde, Trifon’un yaptığı yelkenliye yüklediği anlam ile öteki çocukların onda gördüğü şey arasındaki fark vardır. Trifon için gemi emek vererek kurduğu ve istediği zaman dönebildiği bir dünyadır. Çocukların kendi aralarında oluşturduğu oyun düzeninde ise aynı nesne bir hedefe dönüşür. Okur gemiyi önce yapanın gözüyle tanıdığı için sonradan ona yönelen saldırının ağırlığını hisseder.
Sait Faik bu çatışmaya doğrudan girmez. Önce evin ve kıyının gündelik ritmini kurar. Bu bekleme, küçük bir teknenin neden uzun uzun anlatıldığını anlamamızı sağlar. Bir nesnenin parasal değeriyle onu yapan kişi için taşıdığı değer arasındaki mesafe, öykünün giderek açtığı asıl sorudur.
Stelyanos Hrisopulos Gemisi Ayrıntılı Özeti
Sonu hakkında bilgi içerir. Balığın az çıktığı bir kışta Stelyanos, torunu Trifon’la yaşadığı evin geçimini sağlamaya uğraşır. Bir akşam balıksız döner. Torununa deniz canavarlarından söz eder. Mevsim değişirken Trifon, daha önce yaptığı modelden büyük bir yelkenli hazırlar. Annesinin adını düşünür, sonra gemiye dedesinin adını verir.
Trifon gemiyi iskele yakınında yüzdürür. Rüzgârı alınca hızlanan yelkenliyi bir sicimle kıyıya bağlı tutar. Bu oyun günlerce sürer. Öteki çocuklar gemiyi batırmak için bir araya gelir. Trifon bir gün tekneyi kızaktan suya indirince saklandıkları yerden saldırırlar. Soba borusundan yaptıkları toptan çıkan taş tekneye vurur. Trifon sicimi elinden kaçırır. On altı çocuk taş yağdırarak gemiyi batırır.
Kişiler, Çevre ve Temel Unsurlar
Trifon
Trifon’un merakı onu uzağa götürür, yaptığı iş ise dikkatini en küçük ayrıntıya bağlar. Bu iki yön aynı kişide birleşir. Okur çocuğu yalnızca başına kötü bir olay gelen biri olarak tanısaydı finalin etkisi acımayla sınırlı kalabilirdi. Gemiyi yaparken gösterdiği sabrı gördüğümüzde ise yitirilen şeyin arkasında bir beceri, seçimler ve kendine ait bir uğraş bulunduğunu anlarız.
Stelyanos
Büyükbaba torununu gündelik kaygıları içinde gözetir. Anlattığı deniz hikâyeleri aynı zamanda çocuğun düşlerini besleyen bir dil sunar. İlişkileri, yetişkinin çocuğa hayal kurmayı öğrettiği tek yönlü bir bağ gibi okunmamalı. Trifon geminin adını seçerken dedesini düşünür. Çocuğun yaptığı şey de yetişkinin hayatına neşe katar.
Ada çocukları
Son bölümde çocuklar tek tek derinlemesine tanıtılmaz. Toplanmaları ve birlikte hareket etmeleri öne çıkar. Bireysel bir atışmanın yerini çok kişinin katıldığı bir saldırının alması, Trifon’un karşısındaki kuvveti değiştirir. Bu tercih okuru bir failin kişisel gerekçesinden çok grubun davranışına bakmaya çağırır. Her çocuğun aynı duyguyla hareket ettiğini varsaymak için anlatıda yeterli dayanak bulunmaz.
Stelyanos Hrisopulos Gemisi Temaları
Emek, eşya ve hayal gücü
Yelkenlinin yapımını anlatan ayrıntılar, okurun el emeğini fark etmesi için metnin hızını düşürür. Okurken kendimize şu soruyu sorabiliriz. Başka bir oyuncak alınabilseydi Trifon’un kaybı telafi edilmiş olur muydu? Geminin adı, çocuğun ona ayırdığı zaman ve onunla kurduğu oyun düşünüldüğünde eşdeğer bir nesne bulmak güçleşir. Sait Faik’in kişiyi eşyası üzerinden tanıtması burada soyut bir yoksulluk anlatısından daha kişisel bir sonuç verir.
Geçim sıkıntısı ve aile belleği
Evin geçim sıkıntısı, kişilerin birbirine verebildikleriyle vermek istedikleri arasındaki farkı görünür kılar. Bu sınırlara karşılık anlatılan hikâyeler ve verilen adlar para gerektirmeyen armağanlar gibi okunabilir. Geminin adı bu yüzden yalnızca bir etiket değildir. Çocuğun kendine açtığı uzak bir geleceğin içinde, adını verdiği aile ferdine de yer vardır. Böyle bakınca gitme isteğiyle aidiyet aynı nesne üzerinde yan yana durur.
Oyun ile şiddet arasındaki sınır
Trifon için yelken açmak tek başına sürdürülebilen bir oyundur. Diğer çocuklar kendi oyunlarının kurallarını Trifon’a zorla dayatır. Bu iki oyun arasındaki ayrım, eğlenceyi masum bir davranış saymadan önce kimin bedel ödediğine bakmamızı sağlar. Saldırganlar içinde hazır oyuncakları bulunanların da yer alması, olayı yalnızca oyuncak sahibi olma isteğiyle açıklamayı güçleştirir. Kıskançlık mümkün bir yorumdur. Metnin açıkça gösterdiği, bir araya gelen çocukların başkasının emeğine yönelmesidir.
Yapı, Dil ve Anlatım Tekniği
Anlatıcı üçüncü kişidedir ve önce dedenin gündelik kaygılarına, ardından Trifon’un gördüğü ve düşlediği dünyaya yaklaşır. Aynı kıyının iki kişide ne uyandırdığını bu geçiş sayesinde ayırt ederiz. Özellikle deniz hikâyelerinin konuşma içinde verilmesi, büyükbabanın hatırladıklarıyla hayal ettikleri arasındaki sınırı yumuşatır. Anlatıcının çocukların toplandığı sahneye geçmesiyle bakış genişler. Trifon’un bilmediği hazırlıktan haberi olan okur, kıyıda başlayacak oyuna ondan daha tedirgin bakar.
Öyküde anlatımın hızı da anlam taşır. Yapım ve donanım ayrıntıları biriktikçe gemi gözümüzde yavaş yavaş biçimlenir. Son bölümde art arda gelen hareketler aynı nesnenin kısa sürede elden çıkmasını sağlar. Biri emek birikiminin, diğeri yıkımın hızıdır. Bu karşıtlık nedeniyle ayrıntılar finali geciktiren bir süs gibi durmaz. Finalin okurda uyandırdığı duyguyu onlar hazırlar.
Final ve Öykünün Ana Fikri
Öykü, geminin batmasıyla kesilir. Anlatıcı bir ceza sahnesi eklemez veya Trifon’un geleceğini açıklamaz. Bu durak, okurun ilgisini olayın kimin tarafından telafi edileceğinden, topluluğun nasıl böyle bir zarar verebildiğine kaydırır. Ana fikir bu açıdan başkasının emeğine ve sevincine özen göstermenin ortak hayatın bir parçası olduğudur. Trifon’un ne yapacağını metnin dışında düşünebiliriz, ama o ihtimali öykünün verdiği bir teselli olarak anlatamayız.
İlk sahnelerdeki rüyayla finali yan yana okuyunca başka bir ayrım belirir. Rüyada çocuk bir geminin dalgalar arasında tehlikede olduğunu görür. Sonda tekneyi batıranlar insanlardır. Öykü böylece başlangıçtaki endişeyi yeniden çağırır, fakat okurun tehlikenin kaynağına ilişkin beklentisini değiştirir. İlk sahnelerde Trifon’un yanında denizin tehlikelerini anlatan dedesi vardır. Dedenin son sahnede görünmemesi, bu kez çocuğun kaybıyla baş başa kalmasını vurgular.
Karşılaştırmalı Okuma
Aynı kitaba adını veren Semaver öyküsüyle birlikte okunabilir. Birinde evdeki bir eşya, diğerinde çocuğun yaptığı yelkenli aile bağını taşır. İki metinde de nesnenin elden çekilmesi okurun kişiler arasındaki bağı yeniden düşünmesini sağlar. Karşılaştırmada nesnelerin neyi temsil ettiğini sıralamakla yetinmeyip, anlatıcının okuru onlara hangi sahnelerde ve kimin bakışından yaklaştırdığını izlemek daha açıklayıcıdır.