Sait Faik Abasıyanık – Mahalle Kahvesi (Eser İncelemesi)

Mahalle Kahvesi, Sait Faik Abasıyanık’ın 1950’de yayımlanan öykü kitabıdır. Kitaba adını veren öyküde karlı bir akşam kahveye giren bir gence kimse söz açmaz. Anlatıcı bu tepkinin sebebini anlamaya çalışırken mahallelinin geçmişi nasıl anlattığını ve kimin hakkında konuşmaktan kaçındığını görür.

Kitabın tamamını anlamak için kahvehanenin kapısından çıkmak gerekir. Karanfiller ve Domates Suyu’nda taşlık bir toprağı işleyen Mustafa’yı, Sinağrit Baba’da ise balıkçıları suyun altından tartan bir balığı izleriz. Başlık öyküsündeki gözlem, öteki öykülerde değişik bakış açılarıyla yeniden karşımıza çıkar.

Kitap ve başlık öyküsü

Kitabın içindekilerinde Plajdaki Ayna, Baba-Oğul ve Ermeni Balıkçı ile Topal Martı da ayrı öyküler olarak yer alır. Bir öykünün olay sırasını çıkarırken kitap başlığını bütün öykülere yayılan tek bir olay örgüsü gibi okumamak gerekir.

Mahalle Kahvesi Ayrıntılı Özeti

Bu bölüm başlık öyküsünün sonunu da anlatır.

Anlatıcı kar yağarken tramvayla bildiği bir mahalle kahvesine gelir. Üstü karla kaplı bir genç sobaya yaklaşınca sohbet kesilir. Tavla oynayanlar da çıkar. Bir haberci, ağır hasta birinin çağrısını iletir ve üç kişi kalkıp gider. Anlatıcı gence çay ısmarlamak ister.

Genç, ölüm döşeğindeki kişinin babası olup olmadığını sorar. Kahveci onu eve gitmekten caydırır. Arabacı Kâmil Ağa’nın ölüm haberi geldiğinde gencin onun oğlu olduğu anlaşılır. Kahvecinin aktardığına göre Kâmil Ağa, kızını kötü yola sürüklemekle suçladığı oğlunu reddetmiştir.

Kahveci gencin miras peşinde olduğunu öne sürer. Anlatıcı kız kardeşin akıbetini sorunca herkes yeniden susar. Kahvecinin kıza yardım etmiş olabileceğini düşünen anlatıcı, bunu doğrulayacak bir yanıt alamadan çıkar.

İki sessizlik neden birbirinden farklı?

İlk sessizlik birinin içeri girmesiyle başlar. Kahve, genç adama yer açmış gibi görünür. Isınabileceği bir soba ve oturabileceği bir sandalye vardır. Buna rağmen karşılıklı bir selam, konuşma ya da çayla gelen sıradan yakınlık kurulmaz. Anlatıcının çay teklifinin önemi burada ortaya çıkar. Çay, henüz kim olduğunu bilmediği bir insana yönelttiği küçük bir davettir. Diğerleri genci tanıdıkları için onunla ilişki kurmaktan kaçınırken anlatıcı, tam da onu tanımadığı için gündelik bir nezaket gösterebilir.

İkinci sessizlikte odadaki insanlar bu kez anlatıcının sorusuna tepki verir. O ana dek baba ve oğul hakkında yargıda bulunmak kolay görünmüştür. Soru kız kardeşe dönünce konuşmanın sınırı ortaya çıkar. Kızın yaşadığı şeye kimin nasıl baktığını, onun adına kimin konuşmaya yetkili sayıldığını düşünmeye başlarız. Önceki sessizlikte bir kişi kalabalığın dışında bırakılır. Sonrakinde kalabalık, konuşulabilecek konuların sınırını çizer.

Bu iki ânı bir arada okuyunca kahvenin işlevi değişir. İlk sayfadaki sıcak, tanıdık mekânın kime göre öyle olduğu anlaşılır. Anlatıcı için uğranabilecek bir sığınak olan kahve, genç için göz önünde beklemek zorunda kaldığı bir yerdir. Mekân değişmez. Mekânda kendine yer bulabilme koşulları değişir.

Gündelik sesler gerilimi nasıl kurar?

Tavlanın kapanırken çıkardığı ses ile kahvecinin bir şeyleri yıkarken çıkardığı gürültü iki ayrı dönüm noktasında duyulur. İlki konuşmayı kesen kalabalıktan geriye kalan son hareket gibidir. İkincisinde ise anlatıcı, duyabileceği bir cevap yerine bir işin sesini duyar. Bu ayrıntılar yüzünden sessizlik, sesin tümüyle yokluğu olarak kalmaz. Birinin konuşmaya başlayabileceği ama başlamadığı anı işaret eder. Kar ve rüzgâr dışarıdaki zamanı belirlerken bu kısa sesler içeride beklemenin ne kadar uzadığını hissettirir.

Anlatıcı neyi bilir, neyi sezer?

Öyküyü kahvede bulunan birinci kişi anlatır. Genç adamın neden geldiğini okur da onunla birlikte geç öğrenir. Sait Faik bu gecikmeyi bir bilmeceye dönüştürmek yerine, bizi insanların ses tonuna, bekleyişine ve beden diline bakmaya zorlar. Elimizdeki bilgiler arttıkça başlangıçtaki küçük hareketlerin anlamı değişir. İlk okumada yoksulluğu düşündüren bir ayrıntı, ikinci okumada gencin başkalarının bakışları altında ne kadar savunmasız olduğunu da gösterebilir.

Anlatıcının öğrendikleri ile kahvecinin hükümlerini ayrı tutmak önemlidir. Ölüm haberi olay akışında yerini bulur. Gencin niyeti konusunda ise bir karakterin kanaatini duyarız. Anlatıcı o kanaati doğrulayacak geçmişe tanıklık etmemiştir. Aynı ayrım son cümlede de işler. Kahvecinin kıza yardım etmiş olabileceğine dair sezgi, onu ne bütünüyle merhametli bir kişi yapar ne de daha önceki tavrını siler. Bu olasılık, kahvedeki kesin hükümlerin karşısında açık kalan bir sorudur.

Kız kardeşin sesi duyulmadığı için finali onun başına gelenleri tamamlayan bir açıklama gibi okumak yanıltıcıdır. Asıl değişen, anlatıcının sormaya değer bulduğu şeydir. Okurun dikkati de oğul hakkındaki hükümden, o hüküm kurulurken sözü edilmeyen kişiye kayar. Öykünün açık bitişi bu yön değişimini sürdürür.

Kitaptaki iki öyküyle karşılaştırmalı okuma

Karanfiller ve Domates Suyu

Kör Mustafa, başkalarının yanında çalıştığı gündüzlerin ardından geceleri taşlık bir araziyi işler. Anlatıcı onun toprağı açmak için gösterdiği çabayı görür ve ona duyduğu saygıyı açıkça belirtir. Mahalle Kahvesi’nde bir kişiyi tanımak için kalabalığın yargısından sıyrılmak gerekir. Burada ise başkalarının görmediği emek, tanığın anlatımıyla görünür olur. İki öykü arasındaki farkı anlamak için anlatıcıların neyi kendilerinin gördüğünü ve başkalarından ne öğrendiğini karşılaştırın.

Sinağrit Baba

Balıkçıları oltalarından tanımaya çalışan Sinağrit Baba, aradığı nitelikleri taşıdığını sandığı birinin oltasına yakalanır. Sandala çıktığında ilk hükmü değişir. Başlık öyküsünde insanlara bir kahve masasından bakılırken burada bakış suyun altına taşınır. Bu değişiklik, okuru yargılayanlarla yargılananların yerini yeniden düşünmeye çağırır. Bir öykünün bakışı insandan insana giderken diğerinde insanın kendisi dışarıdan görülen canlıya dönüşür.

Bu üç öykü birlikte okunduğunda gözlemle hüküm arasındaki mesafe belirginleşir. Mustafa’nın emeği, onu izleyen birinin anlatabildiği ölçüde görünür. Balıkçı, kendisini seçen canlının ölçütleriyle değerlendirilir. Kahvehanede ise aynı kişinin hareketini gören insanlar, geçmiş hakkında bildiklerine göre ayrı sonuçlara varır. Her öyküde kimin gördüğü, gördüğü kadar belirleyicidir.

İkinci okumada neyi izlemeli?

Başlık öyküsünü ikinci kez okurken, anlatıcı bilgi edinmeden önce fark ettiği hareketleri ve sonradan duyduğu açıklamaları iki ayrı sütuna yazın. Bir hareketin anlamını gerçekten sonraki sözler mi açıklıyor, yoksa okur açıklamayı kendisi mi kuruyor? Özellikle bir karakterin bir başkası için öne sürdüğü nedeni, öykünün doğruladığı bir olay gibi kaydetmemeye çalışın.

Ardından kahveciye odaklanın. Birine yer açmak, onu tehlikeden sakındırmak, onun hakkında hüküm vermek ve bir başkasının akıbeti üzerine susmak aynı insanda bir araya gelebilir. Bunları tek bir kişilik sıfatına indirgeyince okuma kolaylaşır ama öykünün zor sorusu kaybolur. Mahalledeki ilişkileri belirleyen şeyin yakınlık mı, kabul görme mi, yoksa geçmiş hakkında ortak bir anlatıya bağlılık mı olduğunu her sahnede yeniden sorun.

Kaynaklar ve ilgili okumalar

• Can Yayınları · Künye, içindekiler ve öykü önizlemesi
• Tarihistan · Başlık öyküsünün metni
• MEB OGM Materyal · Karanfiller ve Domates Suyu’ndan bölüm
• Sabancı Üniversitesi arşivi · Sinağrit Baba

Yazarın yaşamı ve kitapları için Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı biyografisi ve Yapı Kredi Yayınları yazar sayfası.

Arşivde Sait Faik Abasıyanık’ın diğer eserlerine ve diğer eser incelemelerine ulaşabilirsiniz.