Ömer Seyfettin – Keramet (Eser İncelemesi)

Ömer Seyfettin’in Keramet öyküsünde Çiroz Ahmet’in yangın gecesi sandukayla kaçışını, öykünün sonunu ve anlatıcının kurduğu ironiyi inceleyin.

Ömer Seyfettin’in Keramet öyküsünde Çiroz Ahmet, mahalle yangınından yararlanarak türbeyi soyar. Sandukanın altına girip kalabalığın içinden geçer. Onu taşıyan adamı göremeyen mahalleli, evliyanın kalkıp yürüdüğüne inanır.

Keramet öyküsünün özeti

Yangın yoksul bir mahallede yayılır. İtfaiyeciler söndürmeye çalışırken polisler, evlerden çıkarılan eşyanın çalınmasını önlemek için çevreyi tutar. Türbenin önünde toplanan mahalleli alevlerin oraya ulaşınca duracağını düşünür. Çiroz Ahmet, evlerde aradığını bulamayacağını anlayınca türbenin penceresinden içeri bakar.

Çiroz Ahmet kapıyı zorlayarak açar ve kandili söndürür. Türbedeki kitapları ve şamdanları alır, seccadeleri sandukanın üstüne serer. Kalabalığın önünden bunlarla nasıl çıkacağını düşünürken sandukaya yaslanır. Sanduka yerinden kayınca sabit olmadığını ve kaldırılabildiğini fark eder.

Eşyaları alıp sandukanın altına giren Çiroz Ahmet, türbeden yangının olduğu yöne çıkar. İtfaiyeciler bir an işlerini bırakır. Kalabalık korkuyla iki yana açılır ve sanduka karanlıkta gözden kaybolur. Çiroz Ahmet’in kaçışını sağlayan şey, önüne çıkanların gördükleri hareketi kimin yaptığını sorgulamadan yorumlamasıdır.

Öykünün sonunda ne olur?

Türbe ve ondan önceki iki ev yanmaz. Türbe, sandukası götürülmüş olsa da mahallede saygı görmeye devam eder. Dua edenler artık boş binaya dönmek yerine, sandukanın gittiğini düşündükleri yöne, kıbleye dönerler.

Son paragrafın önemi, hırsızın kaçıp kurtulmasından sonra ortaya çıkar. O gece yaşanan şaşkınlık gelip geçici olsaydı öykü, kargaşadan yararlanan bir adamın hikâyesi olarak kalabilirdi. Oysa mahallelinin sonradan da aynı açıklamaya bağlanması, bir yanılgının nasıl ortak bir hatıraya dönüştüğünü gösterir. Öykünün başında türbenin yerinde durması güven verir. Sonunda sandukanın yerinden ayrılması da aynı güvenin yeni gerekçesi olur.

Çiroz Ahmet ile mahalleli aynı şeye nasıl bakar?

Türbe herkesin önündedir ama Çiroz Ahmet ile mahalleli ona aynı gözle bakmaz. Mahalleli, binanın bulunduğu yeri alevlerin aşamayacağı bir sınır olarak görür. Çiroz Ahmet, pencereden gördüğü eşyaya fiyat biçer. Aynı mekân bir taraf için sığınak düşüncesini, öbür taraf için kazanç hesabını doğurur. Bu karşıtlık, iki tarafın neden aynı harekete farklı anlamlar vereceğini daha kaçış başlamadan hazırlar.

Çiroz Ahmet başlangıçta sandukayı taşıyarak kaçmayı planlamaz. Sandukanın yerinden oynadığını fark edince gözünün önündeki nesneye yeni bir işlev verir. Mahalleli ise aynı nesnenin hareketini daha önce kurduğu beklentiyle açıklar. İki tepki arasındaki fark, kimin daha çok şey gördüğünde değil, kimin ilk açıklamasını değiştirebildiğindedir.

İtfaiyeciler ve polisler, bu karşılaşmanın arka planını kurar. Biri alevleri söndürmeye, öbürü taşınan malı korumaya çalışır. Yazar bu somut çabaları göstererek sahneyi gündelik bir yangın olarak başlatır. Kalabalık yerinden kıpırdayamadığında okur, olağan bir duruma verilen olağanüstü anlamın insanların davranışını da değiştirdiğini görür.

Anlatıcı ironiyi nasıl kurar?

Üçüncü kişi anlatıcı, okura Çiroz Ahmet’in yaptıklarını türbenin içinden gösterir. Dışarı çıkıldığında anlatım bir an kalabalığın gördüğüne yaklaşır. Sokakta yürüyen insanın yerini, sanki kendi başına hareket eden sanduka alır. Okur sebebi bildiği için bu değişim şaşkınlıktan çok ironi yaratır. Kalabalığın korkusunu anlarken onun vardığı sonucun nasıl doğduğunu da izleriz.

Kaçış sahnesinde hareket ile duruş yan yana gelir. Bir tarafta ilerleyen sanduka, öte tarafta durmuş tulumbalar ve yol veren insanlar vardır. Yangın başta bakışları türbeye toplamışken şimdi bütün bakışlar yürüyen nesneye çevrilir. Sahnenin hareketi tek bir noktaya sıkıştıkça okur, altında bir insan olduğunu bildiği hâlde sandukanın mahalleliye ne kadar ürkütücü görünebileceğini anlar.

Kandilin sönmesi de bu bakış farkını hazırlar. Okur, loşluğu hazırlayan kişinin Çiroz Ahmet olduğunu bilir. Dışarıdakiler ise türbenin içindeki hazırlığı görmeden sonuca bakar. Anlatıcı iki tarafı aynı bilgiyle donatsaydı kaçış bir kovalamacaya dönüşebilirdi. Biri nasıl yürüdüğünü, öbürü kimin yürüdüğünü biliyormuş gibi davranınca, gerilim ile mizah aynı anda ortaya çıkar.

Başlıktaki keramet kimin açıklaması?

Öyküye adını veren keramet, mahallelinin olaya yüklediği anlamdır. Kalabalık önce alevlerin türbede duracağına inanır, sonra yangının oraya ulaşmamasını sandukanın yürüyüşüyle birlikte hatırlar. Araya giren hırsızlık bu anlatıya hiç katılmaz. Ömer Seyfettin’in eleştirisi, gözle görülen bir olay ile ona sonradan verilen açıklamanın birbirine karıştırılmasına yönelir.

Öyküyü yeniden okurken sandukanın üç farklı işlevini izlemek yeterli bir başlangıç sağlar. Türbenin içindeyken kutsal sayılan bir eşyadır. Çiroz Ahmet’in elinde saklanma ve kaçış aracına dönüşür. Yangından sonra ise mahallelinin hatırladığı olayın merkezinde, artık yerinde bulunmayan bir nesne olarak kalır. Başlık, bu üç anlamdan sonuncusunu öne çıkarır ve okuru, öteki ikisini aklında tutmaya çağırır.

Öykü, halkın yorumuna bir başka kahramanı çıkarıp cevap verdirmez. Okur kendi cevabını önceki sahnelerden kurar. Bu nedenle kapanış, doğruyu anlatan bir öğütle bitmekten daha etkilidir. Çiroz Ahmet gözden kaybolur, fakat onun yaptığı hareket yaşamaya devam eder. Mahallede hatırlanan olay, artık onu gerçekleştiren kişinin hikâyesinden bütünüyle ayrılmıştır.

Yayım bilgisi ve ilgili okumalar

Keramet, Temmuz 1919’da Yeni Dünya dergisinin üçüncü sayısında yayımlandı. Mehmet Onur Hasdedeoğlu, öyküyü Ömer Seyfettin’in batıl inanç ve taassubu ele aldığı hikâyeler arasında inceler.