Aya Yolculuk, Jules Verne’in Amerikan İç Savaşı sonrasında bir topçu kulübünün Ay’a mermi gönderme tasarısını insanlı bir yolculuğa dönüştürdüğü romandır. 1865’te yayımlanan eserin özgün adı De la Terre à la Lune’dür.
Aya Yolculuk’un konusu ve olay örgüsü
Baltimore’daki Gun Club’ın başkanı Impey Barbicane, barış döneminde topçuluk birikimini yeni bir deneyde kullanmak ister. Cambridge Gözlemevi’nin hesaplarına başvurur. Florida’da, Stone’s Hill’de, Columbiad adlı dev topla Ay’a bir mermi fırlatılması planlanır.
Fransız Michel Ardan bir telgrafla merminin içinde yolculuk etmeyi önerir. Kulüp şimdi fırlatmanın sarsıntısına dayanacak bir araç tasarlamak zorundadır. Deneye karşı çıkan Kaptan Nicholl ile Barbicane düelloya kalkışınca Ardan ikisini uzlaştırır. Rakipler bu kez onunla birlikte yola çıkmayı kabul eder.
Ardan’ın teklifiyle başarı ölçütü değişir. Bir nesnenin hedefe varması, hesapla tarif edilebilecek bir sonuçtur. İçinde yolcu bulunduğunda aynı sonuç, yolculuğun yaşanabilir olması şartına bağlanır. Romanın ilk yarısındaki teknik ayrıntılar bu değişimle yeni bir anlam kazanır. Okur artık araç hakkında verilen bir kararı hem güzergâh hem de içerideki kişinin güvenliği açısından değerlendirir. Daha önce yalnızca hedefe doğrultulan mermi, bundan sonra içinde zaman geçirilen bir mekândır.
Bu değişim romanın ritmini de açıklar. İlk bölümlerde okur bir projenin kurulmasını izler. Yolcu fikri ortaya çıktığında aynı hazırlıklar kişisel bir kararın ağırlığını taşımaya başlar. Üç kişinin neye güvenerek yola çıktığını anlamak için hazırlık bölümleri bu gözle okunabilir.
Bu yazıda neler var?
Romanın sonunda ne oluyor?
Üç yolcu Florida’dan fırlatılır. Bulutlar gözlemi günlerce engeller. Long’s Peak’teki teleskoptan alınan son habere göre mermi Ay’ın yüzeyine ulaşmamış, yakınından geçerek eliptik bir yörüngeye girmiştir. J. T. Maston gözleme devam eder. Yolcuların akıbeti bu ciltte açık kalır.
Finali okurken üç soruyu ayırmak gerekir. Araç fırlatılabildi mi? Hedeflenen varış gerçekleşti mi? Yolcuların başına ne geldi? Roman bu sorulara aynı kesinlik derecesinde cevap vermez. Bir gözlemden aracın konumu hakkında sonuç çıkarmak mümkündür. O gözlem, içerideki insanların durumunu doğrudan göstermez. Okurun merakı tam bu aralıkta kalır. Finalin açık oluşu, olayın hiçbir sonucunu öğrenmediğimiz anlamına gelmez.
Önce Aya Yolculuk, ardından Ay’ın Çevresinde okunur. Elinizdeki baskının hangi cildi kapsadığını anlamak için özgün başlığa ve içindekilere bakabilirsiniz.
İki cildi yan yana okurken aynı yolculuğu kimin görebildiğine dikkat edin. İlk kitapta kalkışı izleyebilenlerin yolculara erişimi yoktur. Devam kitabını açınca bu kez yolcuların neyi bilebildiğini sormak, ilk ciltteki belirsizliği geriye dönüp değerlendirmeyi sağlar. Okuma sırası bu yüzden yalnız olayların takvimini takip etmek açısından önemli değildir. Aynı deneyin tanıklara ve onu yaşayanlara sunduğu bilgi de farklıdır.
Jules Verne’in mizahı ve anlatım tekniği
Barbicane ile Nicholl neden aynı araçta?
Düello sahnesi bilimsel tartışmanın ne kadar kişiselleştiğini gösterir. Ardan’ın çözümü iki rakibi aynı sonuca inandırmayı gerektirmez. Birbirlerine karşı savundukları iddiaları birlikte sınamaları gerekir. Bu yüzden üç yolcunun aynı araca binmesi, fırlatma kadar önemli bir dönüm noktasıdır.
İki rakibin birbirine vereceği zarar, önerilen düzenek hakkında hiçbir şey kanıtlamayacaktır. Ardan’ın araya girmesiyle tartışmanın koşulu değişir. Artık ikisi de sözlerinin sonucunu aynı risk altında göze alır. Bu çözüm, bir yandan iş birliğini mümkün kılar, öte yandan itibarın ve cesaret gösterisinin kararı ne ölçüde etkilediğini düşündürür. Romanı yalnızca bilimin zaferi olarak okumak, bu gerilimi gözden kaçırır.
Hesaplar merakı nasıl artırıyor?
Gözlemevi raporları ve telgraflar, okura gelişmeleri sanki bir haber dosyasından izliyormuş hissi verir. Tam da bu yüzden bulutlu günler etkilidir. Hazırlık boyunca sayılarla kesinlik hissi kuran anlatı, fırlatmadan sonra okuru beklemek zorunda bırakır. Topun işlev değiştirmesi de romanın mizahını besler. Kulüp yeni bir amaç bulur, fakat o amacı hâlâ en iyi bildiği araçla, daha büyük bir topla gerçekleştirmeye çalışır.
İlk gözlemevi yazısıyla son gözlem haberinin cümlelerini karşılaştırmak bu tekniği görünür kılar. İlkinde henüz gerçekleşmemiş bir yolculuk hesaplanır. Sonunda gözlenen bir durum kayda geçirilir ve sonrasına ilişkin olasılıklar tartışılır. Her iki metin de resmî bir dille yazılmıştır. Yine de sayılar ve kesin bir üslup, öngörüyle gözlemi aynı türden bilgi yapmaz. Verne, aynı belge biçiminden önce güven duygusu, sonra da merak üretir.
Topçu kulübü neden komik?
Kulübün bir barış projesine yönelmesiyle araçları arasındaki uyumsuzluk başlı başına bir mizah kaynağıdır. Ay uzak ve bilinmez olabilir ama kulüp soruyu bildiği mesleğin diliyle kurar. Bu bakış, onlara devasa bir işi örgütleme becerisi verirken düşünebildikleri çözümü de sınırlar. Romandaki abartının iki yönü vardır. Anlatı, insanların böyle bir tasarıyı ciddiye alabilmesine hayranlık duyar. Ölçeği büyütmenin her güçlüğü çözeceği inancıyla da eğlenir.
Okurken yararlı bir ayrım, topun anlatıdaki işleviyle çağdaş uzay araçlarını karşılaştırma isteğini ayrı tutmaktır. Birincisi karakterlerin bildikleriyle ne yapabildiklerini ve romanın hangi soruları sorduğunu gösterir. İkincisi başka bir tarih ve teknoloji tartışması gerektirir. Bu eserin kalıcı merakı, okura hiç görülmemiş bir yolculuğu tanıdık kurumlar, belgeler ve insan zaafları içinden düşündürebilmesidir.
