Aşk ve Arkadaşlık, Jane Austen’ın on dört yaşındayken kaleme aldığı, duyarlılık romanlarının aşırı duygusal kahramanlarını ve rastlantılarla ilerleyen olay örgülerini hicveden mektuplu anlatısıdır. Özgün başlığı yazarın bilinçli yazımıyla Love and Freindship olan eser; Laura’nın aşk, kaçış, borç, dostluk, bayılma ve felaketlerle dolu hayatını Marianne’e aktardığı mektuplardan oluşur.
Aşk ve Arkadaşlık eserinin konusu
Isabel, elli beş yaşına gelen arkadaşı Laura’dan hayatındaki tehlikeleri ve maceraları kızı Marianne’e anlatmasını ister. Laura yaşına yapılan göndermeden hoşlanmasa da genç kıza ders vermek amacıyla geçmişini yazmaya başlar.
Laura, gençliğinde güzel, yetenekli ve üstün duyarlılığa sahip olduğunu iddia eder. Bir gece Edward Lindsey ailesinin kapısına gelir. İkili neredeyse ilk görüşte birbirine âşık olur, Edward hemen evlenme teklif eder ve Laura kabul eder.
Edward, babasının seçtiği kadınla evlenmeyi reddetmiştir. Yeni evliler daha sonra Edward’ın arkadaşı Augustus ile onun eşi Sophia’nın yanına gider. Laura ile Sophia, benzer duygusal yaradılışları sayesinde anında ayrılmaz dost olur.
Augustus borçları nedeniyle tutuklanır; Edward yardım etmek için ayrılır ve dönmez. Laura ile Sophia alacaklılardan kaçıp Londra’ya, ardından İskoçya’ya gider. Yol boyunca kayıp akrabalar, ani tanışmalar, para, hırsızlık ve kaçışlar birbirini izler.
Sonunda bir araba kazasında Edward ile Augustus’u bulurlar. Edward ölür; Sophia art arda bayılmalar ve soğukta kalma sonucunda hayatını kaybeder. Laura, yaşadıklarını Marianne’e ibret olarak aktarır.
Yazılış ve yayın bilgisi
Project Gutenberg eser kaydı, Love and Freindshipin 1790’da, Austen henüz on dört yaşındayken yazıldığını belirtir. Metin yazarın gençlik eserleri içinde yer alır.
İletişim Yayınları’nın Gençlik Eserleri baskısı, Austen’ın erken dönem metinlerini Türkçe okurla buluşturur. Eser Türkçede “Aşk ve Arkadaşlık” ve “Aşk ve Dostluk” adlarıyla yayımlanmıştır; bunlar ayrı metinler değildir.
Özgün başlıktaki “Freindship” yazımı modern İngilizcedeki “Friendship”ten farklıdır. Bu tarihî yazım, genç Austen’ın metninin ayırt edici parçası olarak korunur.
Mektuplu anlatımın işlevi
Laura olayları doğrudan kendi bakış açısından anlatır. Bu nedenle okur, yalnız başına gelenleri değil kendisini nasıl görmek istediğini de izler.
Mektuplar görünüşte Marianne’e ahlaki ders vermeyi amaçlar. Fakat Laura’nın seçimleri sağduyudan çok dürtü, gösteriş ve aşırı duyguya dayanır.
Anlatıcının kendinden emin tonu ile olayların saçmalığı arasındaki fark hicvi güçlendirir. Laura hatalarından ders çıkarmak yerine onları kahramanlık kanıtı gibi sunar.
Duyarlılık romanı parodisi
On sekizinci yüzyılın duyarlılık edebiyatında yoğun duygular, gözyaşları, bayılmalar ve erdemli kahramanlar önemli yer tutar. Austen bu kalıpları bilinçli biçimde aşırılaştırır.
Laura ile Sophia’nın her kriz karşısında bayılması, duygusal inceliğin bedensel gösteriye dönüşmesini sağlar. Bayılmak sorunu çözmez; kişileri tehlikeye açık hâle getirir.
Metin duyguyu bütünüyle reddetmez. Duygunun akıl, sorumluluk ve gerçeklikle bağını kaybettiğinde ne kadar gülünç ve yıkıcı olabileceğini gösterir.
Laura’nın anlatıcı güvenilirliği
Laura kendisini kusursuz bir kahraman olarak tanıtır. Güzelliğini, yeteneklerini ve hassasiyetini tartışılmaz gerçekler gibi sıralar.
Fakat anlattığı olaylar bu öz değerlendirmeyi sürekli bozar. İnsanları tanımadan yüceltir, rastlantıları kader sayar ve maddi sorumlulukları küçümser.
Okur gerçeği anlatıcının açıklamalarından çok açıklamalarındaki çelişkilerden çıkarır. Bu yöntem Austen’ın sonraki eserlerindeki ironik anlatımın erken habercisidir.
Edward ile ani evlilik
Edward’ın gelişi ve evlilik teklifi neredeyse hiç tanışma süresi olmadan gerçekleşir. Romantik anlatılarda yüceltilen ilk görüşte aşk, burada komik bir hız kazanır.
Çift aile, geçim, karakter uyumu veya gelecek üzerine düşünmez. Duygunun yoğunluğu kararın doğruluğuna kanıt sayılır.
Austen, aşkı değil aşk adına sağduyunun bütünüyle terk edilmesini hedef alır. Evlilik toplumsal ve ekonomik sonuçları bulunan gerçek bir ilişkiyken kahramanlar onu sahne etkisi gibi yaşar.
Laura ile Sophia’nın arkadaşlığı
İki kadın karşılaşır karşılaşmaz birbirini ruh eşi sayar. Dostluğun temeli ortak deneyimden çok aynı duygusal dili kullanmalarıdır.
Birbirlerinin aşırılıklarını sorgulamaz, tersine onaylarlar. Arkadaşlık gelişmeyi sağlayan eleştirel bağ yerine karşılıklı kendini beğenmenin aynasına dönüşür.
Başlıktaki arkadaşlık bu nedenle aşk kadar ironik ele alınır. Yoğun ilanlar, güvenilir ve sorumlu ilişkinin yerini tutmaz.
Borç ve para meselesi
Augustus’un borçları ve çiftlerin geçim sorunu, romantik heyecanın arkasındaki maddi gerçekliği görünür kılar. Kahramanlar parayı sıradan ve bayağı konu sayar; fakat hayatları sürekli para eksikliğiyle yön değiştirir.
Borç nedeniyle tutuklanma, başkalarının evine sığınma ve para alma girişimleri duygusal bağımsızlık iddiasını çürütür.
Austen’ın sonraki romanlarında da aşk ile ekonomik güvence arasındaki ilişki önem taşır. Bu gençlik metni meseleyi karikatürleştirerek ilk kez sınar.
Rastlantıların aşırılığı
Yolculuk sırasında kayıp akrabalar bir handa aniden ortaya çıkar. Laura sezgiyle yaşlı adamın büyükbabası olduğunu anlar; başka gençler de aynı anda aile bağı içine katılır.
Geleneksel romanslarda kimlik keşfi olayları çözüme taşır. Austen’da ise tanınmalar o kadar hızlı ve yararlıdır ki kurmacanın yapaylığı görünür olur.
Rastlantı, gerçekçi neden-sonuç ilişkisini bilerek bozar. Okur olayın heyecanına kapılmaktan çok yazarın tür kalıplarıyla oynayışını fark eder.
Macdonald evindeki olaylar
Laura ile Sophia, Sophia’nın akrabası Macdonald’ın evine gider. Evin kızı Janetta’nın nişanlısını yeterince romantik bulmaz ve onu Kaptan M’Kenzie ile kaçmaya teşvik ederler.
Kaptanın servet peşinde olabileceğini dikkate almazlar. Kendi romantik ölçülerini başka bir genç kadının hayatına uygularlar.
Daha sonra para almaya çalışmaları ve yakalanmaları, kendilerini yüksek ahlaklı kahramanlar sayan kadınların davranışlarıyla söylemleri arasındaki farkı büyütür.
Bayılma motifi
Bayılmak metinde duyarlılığın en belirgin işaretidir. Laura ile Sophia acı, şaşkınlık veya sevinç karşısında bilincini kaybederek duygularının gücünü sergiler.
Fakat tekrar arttıkça bu davranış trajik olmaktan çıkar ve komikleşir. İnsan sorun karşısında eyleyemediği için başkalarının yardımına bağımlı olur.
Sophia’nın soğuk zeminde sürekli bayılması ölümüne katkıda bulunur. Duyarlılığın gösterisi, kendini koruma yeteneğini yok eder.
Araba kazası ve ölüm
Laura ile Sophia’nın yol kenarında karşılaştığı kaza, uzun süredir kayıp olan Edward ile Augustus’u bir anda geri getirir. Romansın mutlu buluşma beklentisi hemen trajediye çevrilir.
Edward’ın kısa süreli uyanıp ölmesi, duygusal edebiyatın ölüm sahnelerini yoğunlaştırır. Sophia’nın tepkisi de ölçüsüz yas kalıbının parodisidir.
Austen okuru yalnız güldürmez; düşünmeden yaşanan duygusal hayatın insanı gerçek tehlikeler karşısında savunmasız bırakabileceğini gösterir.
Başlığın ironisi
Metindeki aşk ani, bilgisiz ve maddi gerçeklikten kopuktur. Arkadaşlık ise karşılıklı hayranlığa dayanır ve tarafları daha akıllı kararlar almaya yöneltmez.
Başlık iki yüce kavram vaat ederken anlatı bunların taklitlerini sergiler. Gerçek aşk ve dostluğun yalnız duygu ilanından daha fazla sorumluluk gerektirdiği anlaşılır.
Türkçede “Aşk ve Arkadaşlık” adı bu ikili eleştiriyi açık biçimde korur.
Lady Susan ile karıştırılmamalı
Lady Susan, yetişkin Austen’ın mektuplu kısa romanıdır ve merkezinde hesapçı Lady Susan Vernon bulunur.
2016 tarihli Love & Friendship filmi adını bu gençlik metninden alsa da olay örgüsü Lady Susan’a dayanır. Aşk ve Arkadaşlık’taki Laura, Edward, Sophia ve Augustus filmi oluşturan hikâyenin kahramanları değildir.
Bu ayrım mükerrer veya yanlış eser eşleştirmesini önlemek açısından önemlidir.
Gurur ve Önyargı’ya uzanan çizgi
Gurur ve Önyargıda ilk izlenimler, evlilik ve ekonomik konum daha gerçekçi ve karmaşık bir yapı içinde ele alınır.
Aşk ve Arkadaşlık’taki yıldırım hızıyla verilen hükümler, Elizabeth Bennet ile Darcy’nin zaman içinde düzelttiği yanlış değerlendirmelerin komik öncülü sayılabilir.
Genç Austen’ın tür klişelerini fark etme gücü, sonraki romanlarında olgun bir toplumsal gözleme dönüşür.
Akıl ve Tutku ile bağlantısı
Akıl ve Tutku, yoğun duygu ile ölçülü karar arasındaki gerilimi Elinor ve Marianne Dashwood üzerinden işler.
Aşk ve Arkadaşlık’taki Laura ile Sophia, denetlenmeyen duyarlılığın karikatür düzeyindeki örnekleridir. Marianne’in gelişim gösteren duygusal yapısının aksine kendi davranışlarını sorgulamazlar.
İki eser birlikte okunduğunda Austen’ın gençlik parodisinden olgun psikolojik romana geçişi görülür.
Aşk ve Arkadaşlık nasıl okunmalı?
İlk okumada Laura’nın kendisi hakkında söyledikleriyle fiilen yaptığı seçimler karşılaştırılmalıdır.
İkinci okumada ani aşk, bayılma, kayıp akraba, borç, kaçış ve ölüm gibi romans kalıplarının ne ölçüde abartıldığı izlenmelidir.
Son olarak metnin yalnız gençlik eğlencesi olmadığı; evlilik, para, kadın eğitimi ve anlatıcı güvenilirliği gibi Austen’ın kalıcı temalarını hazırladığı görülmelidir.
Eser neden önemlidir?
Aşk ve Arkadaşlık, Jane Austen’ın çok genç yaşta edebî türleri okuyup eleştirebildiğini gösterir. Sonraki romanlarının ironisi ve keskin diyalog anlayışı burada erken biçimde belirir.
Eser okura hem hızlı ve absürt bir macera hem de duygunun gösteriye dönüşmesi üzerine güçlü bir hiciv sunar. Gençlik metni olması, edebî değerini azaltmak yerine yazarın gelişimini görünür kılar.
Sonuç
Jane Austen’ın Aşk ve Arkadaşlık eseri, Laura’nın Marianne’e yazdığı mektuplar aracılığıyla aşırı duyarlılık, ani aşk ve kusursuz dostluk iddialarını hicveder. Edward, Augustus ve Sophia’yla yaşanan maceralar romans klişelerini bilinçli biçimde uç noktaya taşır.
Bayılmalar, rastlantılar, borçlar ve ölümler arasında anlatıcının kendinden emin tonu metnin ironisini kurar. Eser, Austen’ın olgun romanlarındaki toplumsal gözlem ve anlatıcı ustalığının canlı başlangıçlarından biridir. Diğer incelemelere Jane Austen eserleri arşivinden ulaşabilirsiniz.