Mahrem, bakışın masum bir algı biçimi olmadığını; insanı tanımlayan, sınıflandıran, dışlayan ve kimi zaman bir gösteriye dönüştüren toplumsal bir güç olduğunu araştıran çok katmanlı bir romandır. Elif Şafak, bedeni ve kimliği alışılmış ölçülerin dışında kalan kişileri anlatının merkezine alırken okuru da kendi bakma alışkanlıklarıyla yüzleştirir. Roman yalnızca “görülen” kişilerin hikâyesini anlatmaz; seyreden gözün merakını, acımasızlığını ve sorumluluğunu da sorgular.
Mahrem romanının konusu
Romanın güncel zaman katmanında, bedeni nedeniyle çevresinin ısrarlı bakışlarına maruz kalan genç bir kadın ile fiziksel görünümü yüzünden farklılaştırılan Be-Ce arasındaki ilişki öne çıkar. Bu iki kişi, kalabalıkların ölçülerine uymayan bedenleri ve dünyayla kurdukları özgün bağ nedeniyle birbirine yaklaşır. Anlatı onların İstanbul’daki hayatından geçmiş yüzyıllara, başka coğrafyalara ve seyirlik gösterilerin tarihine açılır. Böylece özel bir aşk ve yakınlık hikâyesi, bakma ile görülmenin kültürel tarihine bağlanır.
Metis Yayınları’nın Mahrem kaydı, kitabı “Görmeye ve Görülmeye Dair Bir Roman” alt başlığıyla tanımlar; ilk basımın Ağustos 2000’de yapıldığını ve eserin yazarın üçüncü romanı olduğunu belirtir. Bu tanım, eserin merkezindeki sorunun yalnızca mahremiyet değil, gözün insan ilişkilerindeki iktidarı olduğunu açıkça gösterir.
Bakış, beden ve ötekilik
Mahrem’in temel çatışması, bedenin sahibine ait özel bir alan olmaktan çıkıp başkalarının yorumladığı kamusal bir görüntüye dönüşmesidir. Toplum, alışılmış güzellik ve ölçü kalıplarına uymayan bedeni hemen adlandırır. Bu adlandırma, kişiyi tanımak yerine onu tek bir özelliğe indirger. Romanın kahramanları da insanların kendilerine yönelttiği bakışlardan önce birer bireyken, kalabalık içinde “seyredilen” figürlere dönüşür. Şafak bu dönüşümü dramatik bir olaydan çok gündelik hayatın küçük ve sürekli ihlalleri üzerinden görünür kılar.
Okur açısından rahatsız edici olan, romanın bakışın suçunu yalnız kaba ve açıkça zalim karakterlere yüklememesidir. Merak, şaşkınlık, hayranlık ve acıma da bir kişiyi nesneleştirebilir. Böylece iyi niyetli görünen bakışın dahi karşısındaki insanın sınırlarını ihlal edebileceği ortaya çıkar. Mahremiyet, sadece kapalı bir kapı ya da saklanan sır değildir; kişinin nasıl ve ne kadar görünmek istediğine karar verme hakkıdır.
Nazar Sözlüğü ve parçalı kurgu
Romanın en ayırt edici biçimsel unsurlarından biri “Nazar Sözlüğü”dür. Sözlük maddeleri olay örgüsünü kesen gereksiz açıklamalar değildir; göz, nazar, yakınlık, uzaklık, güzellik ve çirkinlik gibi kavramların anlam ağını genişletir. Her madde, anlatının başka bir kapısını açar. Okur düz bir çizgide ilerlemek yerine kelimeler, hikâyeler ve çağrışımlar arasında dolaşır. Bu yapı, görmenin de tek ve değişmez bir anlam taşımadığını biçimsel olarak kanıtlar.
Parçalı anlatım farklı zamanları yan yana getirir. Geçmişteki seyir kültürüyle çağdaş şehrin bakış rejimi arasında doğrudan bir özdeşlik kurulmaz; fakat insanın farklı olana duyduğu merakın biçim değiştirerek sürdüğü gösterilir. Roman bu nedenle tarihsel bölümleri dekor olarak kullanmaz. Her dönem, “Kim bakıyor, kim görülüyor ve bu ilişkide güç kimde?” sorusuna farklı bir cevap verir.
Mekânın işlevi
İstanbul, Mahrem’de yalnızca olayların geçtiği şehir değildir. Sokakları, kalabalıkları, evleri ve geçiş alanlarıyla görünürlüğü sürekli değiştiren bir sahnedir. Ev içi korunma ve saklanma imkânı sunarken dışarısı bedeni başkalarının değerlendirmesine açar. Bununla birlikte ev mutlak bir güvenlik alanı değildir; insanın kendisine yönelttiği iç bakış da dış dünyanın yargılarını taşıyabilir. Bu nedenle mahrem olan ile kamusal olan arasındaki sınır sürekli hareket eder.
Dil ve anlatıcı
Şafak’ın dili masal, sözlük, tarihsel anlatı ve çağdaş şehir gözlemini aynı yapı içinde buluşturur. Yoğun imge ve kelime oyunları, konunun süsü olmaktan çok görme biçimlerinin çoğulluğunu taşır. Aynı beden bir kişi için güzel, diğeri için tuhaf, bir başkası içinse korkutucu olabilir. Dil de benzer biçimde tek bir tanıma teslim olmaz. Romanın anlatımındaki çoğulluk, insanı tek bir etikete indirgemenin yetersizliğine karşı estetik bir itirazdır.
Aşk ve karşılıklı tanınma
Merkezdeki ilişki, iki “farklı” kişinin toplumdan kaçıp birbirine sığınması şeklinde kolayca özetlenemez. Yakınlık, iki insanın birbirini gerçekten görme imkânını da sınar. Birini sevmek, onu kendi ihtiyacımıza göre kurduğumuz bir görüntüye hapsetmemeyi gerektirir. Roman bu nedenle aşkı her sorunu çözen romantik bir kurtuluş olarak sunmaz. Sevgi, bakışın sahiplenici niteliğini dönüştürebildiği ölçüde anlam kazanır.
Güzellik ölçülerinin eleştirisi
Mahrem, güzelliğin doğal ve değişmez bir gerçek değil, tarihsel ve toplumsal olarak üretilen bir ölçü olduğunu düşündürür. “Normal” kabul edilen beden görünmez kalabilirken ölçünün dışındaki beden sürekli açıklama yapmak zorunda bırakılır. Bu eşitsizlik, karakterlerin günlük hareket alanını daraltır. Romanın etik gücü, farklılığı egzotik bir özellik olarak parlatmamasından gelir: Mesele karakterlerin sıra dışılığı değil, toplumun sıradanlaştırılmış yargılarıdır.
Mahremiyetin güncel anlamı
Eser sosyal medya çağından önce yayımlanmış olsa da görünürlük hakkındaki soruları güncelliğini korur. Bugün insanlar hem görünmek ister hem de görüntülerinin denetimini kaybetmekten çekinir. Fotoğraf, yorum, beğeni ve paylaşım kültürü özel olanla kamusal olan arasındaki sınırı daha da geçirgen kılar. Mahrem, teknolojik araçlardan söz etmeksizin bu gerilimin insani temelini yakalar: Görünmek tanınma sağlayabilir, fakat başkasının bakışına teslim olmak kimliği daraltabilir.
Okurun bakışı ve etik sorumluluk
Mahrem’in önemli başarılarından biri, okuru güvenli bir gözlemci konumunda bırakmamasıdır. Bir roman karakterini merak etmek de bir tür bakıştır; anlatının mahrem alanına girmeyi ve onun hakkında hüküm vermeyi içerir. Şafak, karakterlerin bedenlerini ve geçmişlerini açarken bu merakı sürekli sorunlaştırır. Okur bir kişiyi yalnız görünüşü, travması veya toplumdaki etiketi üzerinden değerlendirdiğinde romandaki kalabalığın davranışını tekrar etmiş olur. Metnin talep ettiği dikkat, ayrıntıları tüketmek değil, görülen kişinin özne olduğunu unutmamaktır. Bu yaklaşım romanın biçimiyle de desteklenir: Parçalı kurgu tek ve kesin bir açıklamayı geciktirir; farklı hikâyeler ilk yargıları yeniden değerlendirmeye zorlar. Böylece okuma, yalnız olayları öğrenme faaliyeti değil, bakışın sınırlarını tanıma alıştırmasına dönüşür.
Mahrem neden okunmalı?
Roman; beden politikaları, ötekilik, toplumsal cinsiyet, güzellik normları, mahremiyet ve anlatı biçimi üzerine birlikte düşünmek isteyen okurlar için güçlü bir metindir. Olay örgüsünden çok imgeler ve kavramlar arasında ilerleyen yapısı dikkatli bir okuma ister. Buna karşılık parçalar birleştiğinde bakışın gündelik hayattaki görünmez iktidarı belirginleşir. Eser, okura “Kime bakıyorum?” sorusundan önce “Nasıl bakıyorum?” sorusunu yöneltir.
Elif Şafak külliyatındaki yeri
Mahrem, Şafak’ın erken dönem romancılığında farklı kimlikleri, çok katmanlı zamanı ve masalsı dili bir araya getiren önemli duraklardan biridir. Aile, aidiyet ve bastırılmış geçmiş ilişkisini geniş bir toplumsal zeminde izlemek isteyenler Baba ve Piç incelemesine; aşkın düşünsel ve tarihsel katmanlarını karşılaştırmak isteyenler Aşk incelemesine geçebilir.
Sonuç
Mahrem, görülmenin tanınmakla aynı şey olmadığını anlatır. İnsan herkesin gözü önünde bulunabilir ama kimliği hâlâ görünmez kalabilir. Şafak’ın romanı, bakışı bedene yönelen pasif bir hareket olmaktan çıkarıp ahlaki sonuçları olan bir ilişkiye dönüştürür. Parçalı kurgusu, Nazar Sözlüğü ve farklı zaman katmanları sayesinde hem biçimsel hem düşünsel açıdan zenginleşen eser, Türkçe çağdaş romanın dikkat çekici mahremiyet ve ötekilik anlatılarından biridir. Yazarın bütün incelemelerine Elif Şafak eserleri arşivinden ulaşılabilir.